Alice M. Sun-Cua to launch second book of travel essays this June 8

Alice M. Sun-Cua will be launching her second book of travel essays, “Autumn in Madrid and Other Travel Tales” (UST Publishing House, 2013), on June 8, 2013, 6 p.m. at Powerbooks, Greenbelt 4, Makati.

“Autumn in Madrid” chronicles her “journeys in Spain as well as the passage of the seasons.” Sun-Cua did not intend this book to be a travelogue or guidebook, but as a contemplative account of her travel experiences. She writes like a pilgrim-poet who openly ruminates on the varied implications of travelling, from the quotidian to the more philosophical.

Renowned poet Marjorie Evasco writes in her introduction: “What makes us marvel is the way Alice Sun-Cua retrieves for us, not the merely adventurous or challenging, but more importantly the quiet, indelible moments when authentic, albeit oftentimes passing, human contact in friendship and compassion is achieved and celebrated… her essays go the extra mile, bringing to us the specific and particular through her stories composed of memorable places and people.”

Sun-Cua’s previous works include “Riding Towards the Sunrise,” which won the National Book Award for Travel in 2000; “Charted Prophesies and Other Poems” (2001); and two collections with the ALON collective, of which she is a founding member: “What the Water Said” (2004) and “Watershed” (2009). She is also an obstetrician-gynecologist currently affiliated with the San Juan de Dios Hospital, and lives in Manila with her husband Alex.

Adarna jumpstarts Dulaang UP’s 38th season

Adarna, the well-known and much-loved Filipino folk tale, opens another year of exciting plays from Dulaang UP which is now on its 38th theater season. Adarna tells the story of Don Juan, the youngest of three princes who went on a journey to find the elusive mystical bird called Ibong Adarna believed to be the cure for their ailing father, the king of Berbanya. Don Juan’s quest whisks him to adventures in different lands, encounters with sage men and beautiful princesses and challenges that will test the young prince’s courage and mettle. 

Director José Estrella (Umaaraw, Umuulan Kinakasal ang Tikbalang) and her artistic team breathe new life into this dearly loved story of adventure, magic, courage, and love cherished by generations upon generations of Filipinos. This reimagining of this oft-told tale through a multimedia theatrical presentation blurs the distinctions between family dispute and love, home and faraway lands, and magical dreams and grim realities. 

Adarna is adapted for the stage by Vlad Gonzales; set and lights design by Lex Marcos; puppetry by Don Salubayba; costume design by Brenda Fajardo; music and musical direction by Jeff Hernandez; under the direction of José Estrella.

Adarna runs from July 17 to August 1, 2013 (Wednesday to Friday, 7pm; Saturday and Sunday, 10 am and 3pm), and July 26 at 2pm, at the Wilfrido Ma. Guerrero Theater, Palma Hall, University of the Philippines Diliman. For sponsorship and ticket inquiries, please contact the Dulaang UP Office at 926-1349, 981-8500 local 2449 or 433-7840.

Taga-UP Diliman Ka Kung launches book drive for community libraries

Taga-UP Diliman Ka Kung (TUPDKK) Inc. is a non-stock, non-profit corporation registered and certified by the Securities and Exchange Commission (Reg. No. CN201216645). We are a group of UP Diliman Alumni who come together and ignored our differences to commit to one goal – to give back to the UP Community.

Together with the College of Education Student Council (CESC) 2013-2014, TUPDKK Inc. launches The Book Drive Project online. This project is initially for the benefit of the Boracay Mobile Library and hopefully in the future, will extend it to local community libraries nationwide. Please share whatever extra or grown out books you have! New books will be greatly appreciated! We accept books for children 5 to 16 years old. Let us all work together in bringing a brighter future to out of school Filipino children!

You can drop off your book donations in our designated drop box at the College of Education Lobby, Mondays to Saturdays from 9am to 4pm.

For inquiries or special arrangements please feel free to contact us:
Cleve Mallari 0917-8911211 | Leng Painaga 0919-2784451

See you in July 2013 as we formally launch The Book Drive Project on Educ Week

Eskwela sa Parke project gaganapin ngayong Hunyo 1

Storytelling, workshop at kaunting school supplies para sa mga anak ng mga biktima ng paglabag sa karapatang pantao ay gaganapin ngayinga Hunyo 1 sa Ninoy Aquino Parks and Wildlife, Quezon City.

Sa mga nais mag-donate, pwedeng magbigay ng mga sumusunod:
– 6 notebook, 1 pad, 2 pens and pencils, eraser, sharpener, ruler, crayons, paste, scissors
– Envelopes (brown and plastic, short and long) at papers (coupon bond, art paper, oslo paper)

Pwede dalhin ang mga donasyon sa #1 Maaralin cor. Matatag Sts. Brgy. Central, Quezon City. Pwede ring ipaalam sa amin kung saan pwede ma-pick up ang mga ito.

Para sa pinansyal ma donasyon, mangyaring kontakin kami sa 0917-5230396 o 0943-4251253 para makoordina kung paano magbibigay at upang mabigyan din namin kayo ng token ng pasasalamat. 

Maraming salamat at umaasa kami sa inyong pagtugon. Para sa hustisya at karapatan, mabuhay!

Annual Lampara Books Children’s Story Writing Contest winners announced

LAMPARA Publishing House, Inc. (LPHI) wishes to announce the winners in the recently concluded 2/2012 Annual Lampara Books Children’s Story Writing Contest:

  • First prize—“Si Nina sa Bayan ng Daldalina” by Aliona D. Silva
  • Second prize—“Magkakulay” by Periwinkle S. Cajuiat
  • Third prize—“Si Znork, ang Kabayong Mahilig Matulog” by Mark Anthony Angeles

Silva, 21, a resident of Pasig City and a graduate of Malikhaing Pagsulat sa Filipino from the University of the Philippines (UP)-Diliman, wins a cash prize of Php30,000.00.

Cajuiat, 18, of Cainta, Rizal, currently taking up Malikhaing Pagsulat sa Filipino at UP-Diliman, wins Php15,000.00.

Published poet Angeles, 32, of Kalookan City, wins Php10,000.00. He is a graduate of Journalism from the Polytechnic University of the Philippines and currently works as a technical support representative at 24/7.

Each winner also receives a medal of merit.

The board of jury was composed of Ms. Becky Bravo, award-winning children’s story writer and currently an editor-translator-writer at LPHI; Mr. Eugene Y. Evasco, Palanca Awards hall of famer, UP professor and award-winning author of children’s stories; and Mr. Segundo D. Matias, Jr., Palanca Award-winner for teleplay and children’s story and LPHI president and general manager.

Book illustrations for “Si Nina sa Bayan ng Daldalina” shall be the subject in the upcoming 2/2013 Lampara Books Illustrator’s Prize.

Kung paano akong nagkaroon ng mens ni Bebang Siy


Hindi ko inakalang magiging koleksiyon ng sarili kong mga sanaysay ang It’s A Mens World. Sa pinakasimpleng pag-uugat, nagsimula talaga ito as a book project, pero hindi akin kundi sa isang grupo.

Taong 2008 noon nang mag-publish ang Psicom ng Pinoy version ng Chicken Soup for the Soul, ito ay ang Sopas Muna. Binubuo ito ng mga sanaysay na isinulat ng aming grupo, ang Panpilpipol. Pagkaraan lamang ng ilang buwan mula nang mailabas ang Sopas Muna, ang sabi sa amin ng Psicom ay isulat na raw namin ang Sopas Muna 2. (Hindi ako naka-monitor sa sales pero para abisuhan kami ng ganito, I guess, bumenta ang Sopas Muna 1.) Agad kaming nag-meeting, ang mga taga-Panpilpipol: ako, Wennie, Jing, Rita, Haids at Mar. Dito pinag-usapan kung ano ang magiging tema ng Sopas Muna 2 (childhood ang napagkasunduan) at tulad ng dati, tag-aanim na libong salita kami para makasapat sa 24,000 words per book na takda ng Psicom. Sa anim na libo, bahala nang mag-budget ng number of words per essay ang bawat writer sa amin. Kung gusto kong anim na tag-iisang libong salitang sanaysay ang ipasa ko, puwede. Kung gusto kong isang mahabang sanaysay composed of 6,000 words, puwede rin naman. Ito ang naisip naming rule sa Sopas Muna 1 para may variety sa length of works sa loob ng aklat, at ito na nga rin ang napagkasunduan namin para sa part 2 ng nasabing aklat.

Nag-umpisa kaming magsulat at nagtakda na ng deadline. Pagkatapos ng deadline ay isinalang namin ang aming mga sanaysay sa isang self-imposed workshop. Nag-meeting kami sa bahay ko, kanya-kanyang bitbit ng photocopy ng mga sanaysay, latag ng banig, tagayan ng balde-baldeng kape. Bawal antukin. Nagkatayan kami ng mga akda buong magdamag. Katayan talaga kapag workshop, hindi sinasanto ang mga relasyon, ang mga friendship, ang special memories. Maganda kung maganda. Retain! Palitan ang alanganin. Rewrite! Kung maraming alanganin, major make over! Pangit kung pangit! Tanggalin ang pangit!

Pero buti na lang at walang nagsolian ng kandila (ninong at ninang kami ng panganay ni Jing) bagkus ay  lalong tumatag ang pagkakaibigan namin dahil lumabas na bonding time din naman ang mga workshop na ganito. Bukod doon ay gumanda pa ang koleksiyong nabuo namin. (Kaya 100% sure kaming bebentang muli ang Sopas Muna 2.)

Sa workshop na ito unang nasilayan ng ibang tao ang mga sanaysay ko na It’s A Mens World, na noo’y pinamagatan kong Regla Baby; Nakaw na Sandali; at Pinyapol.

Excited kaming mga taga-Panpilpipol. Isa na namang aklat ang aming isisilang. Panglima na ito with Psicom kung sakali. Ang mga nauna ay:

  1. Hilakbot (tungkol sa mga haunted house na binisita namin para sa aming research paper sa isang subject sa masteral course kung saan kami naging magkakaklase);
  2. Haunted Philippines 8 (ang ibinayad sa amin sa Hilakbot, P15,000 na one time payment at divided by 6 pa ‘yan sa lagay na ‘yan, ay ipinanglakwatsa namin. Nagpunta ang buong grupo sa Sagada. Pagbaba namin sa Manila paglipas ng ilang araw, inalok uli kami ng Psicom na magsulat ng aklat ng katatakutan. Ginawan namin ng horror stories ang mga napuntahan naming pasyalan sa Sagada. Ito ang laman ng aklat na HP 8.);
  3. Haunted Philippines 9 (nag-isip kami ng bagong tema para sa 3rd horror book namin, at dahil uso ang ukay-ukay noon, second hand items ang aming naisip. Nag-field trip kami sa mga tindahan ng antique at segunda mano sa Cubao Expo para lamang dito.); at ang
  4. Sopas Muna 1 (ang unang aklat namin na inspirational ang himig).

Habang nirerebisa ng bawat isa ang mga na-workshop na sanaysay, nakipag-ugnayan uli ako sa Psicom.

Sa telepono:

AKO: Good news po. Malapit na naming matapos ang Sopas Muna 2.

PSICOM: Ay, may kinuha na kaming ibang writers para sa Sopas Muna 2.

AKO: Wah!



Ibinalita ko ito sa Panpilpipol at tulad ko, shocked na shocked din sila. Pero hindi kami nasiraan ng loob. Napagkasunduan naming ituloy pa rin ang pagpapalathala ng aklat pero sa pagkakataong ito, maghahanap na kami ng iba pang publisher.

Kaya lang, ang problema, hindi naging mabilis ang mga sumunod na hakbang. Naging abala kami sa kani-kaniyang gawain at hindi ko naharap ang tuloy-tuloy na pagka-copy edit sa mga sanaysay. (In short, medyo nabaon sa limot ang dream project ng grupo.) Isang araw, sabi sa akin ng pinagsisilbihan kong pamantasan, kailangan ko nang tapusin ang aking masteral course. Tatlong taon na kasi ako sa kanilang pamantasan at nahalukay nila ang sulat ko sa aming dekana noong unang taon ko sa paglilingkod bilang guro. Sabi ko sa sulat na ‘yon, tatapusin ko ang kurso sa loob ng tatlong taon, ang takdang probationary period.

Natakot ako siyempre.  Kasi naman, ang layo-layo ko pa sa finish line. Mga five thousand na tumbling pa ang kailangan kong bunuin.

Pero hindi ako nasiraan ng loob.

Tutal, maganda naman ang rekord ko sa pamantasan, kasundo ko ang mga estudyante doon, natatapos ko ang mga ekstrang gawain  na iniaatang sa akin, at aktibo ako sa departmento namin, baka kako makakasapat na ang pagpapasa ng mga grado sa dalawang subject na aking in-enrol that sem sa masteral course ko. Baka puwedeng mga grado na muna ang isumite ko sa aming dekana, saka na ang diploma.

Sa kolehiyo kung saan ako nag-aaral, tadtad ng INC (o incomplete bilang grado) ang aking rekord. Kaya naman major-major na pagsisikap ang ginawa ko para lang magka-numerical grade ako sa dalawa kong subject: ang isa ay Panitikang Oral, at ang isa,  Seminar sa Editing, Kapirayt at Paglalathalang Pampanitikan. Ang huli ay isa nang penalty course. Penalty dahil sobra na ako sa bilang ng taon ng pananatili sa UP. Tipong nakapila na ang pangalan ko sa mga iki-kick out nila dahil super-duper overstaying na talaga. Kumbaga sa pick up line…

UP: Alam mo, para kang dinosaur.

Ako: Bakit?

UP: Jurassic ka na, Ate.

Okey. Kaya kelangan ko na talagang magkagrado at maka-move on sa mga subject-subject, utang na loob.

Si Sir Vim Nadera ang teacher ko sa penalty course. Ang huling requirement sa klase niya ay draft ng thesis. Nakupo. Ni paksa nga para sa thesis, wala sa hinagap ko, draft pa kaya?

Nakiusap ako sa kanya, kung puwedeng ang isusumite ko na lang ay katulad ng isusumite ng mga kaklase kong ang major ay malikhaing pagsulat: collection of creative works, ganon, kahit na ang major ko ay panitikan at hindi naman malikhaing pagsulat.

Hindi raw puwede.

Nakupong nakupo. E, wala pa talaga akong kapaksa-paksa. Nag-panic ako. Paano, usapin ito ng trabaho. Usapin ng sahod. Usapin ng pera. DKP (Diyos ko po)! Di ako puwedeng mawalan ng trabaho. Ng sahod. Ng pera. Solo parent ako. At ayokong mamalimos ng pangkain namin ni EJ. Napabayaan kong talaga ang pag-aaral ko kaya hindi ako nakatapos sa takdang oras, oo na, sige na, pero kelangan ko talaga ng trabaho lalo na ngayon at magpakailanman. Hindi, hindi talaga ako puwedeng mawalan ng trabaho.

Kaya muli kong kinausap si Sir Vim.

AKO: Sir, baka po puwedeng collection of creative works na lang po ang i-submit ko sa subject natin.

SIR VIM: Hindi nga puwede. Hindi ka naman malikhaing pagsulat, e.

AKO: Sir, wala pa po talaga ako sa thesis writing stage. Hilaw po ang maipapasa ko sa inyo kung pipilitin kong magsulat ng kahit ano pong para sa thesis sa ngayon.

SIR VIM: Hindi. Huwag kang makulit.

E, hindi ako nasisiraan ng loob, di ba, so humirit pa ako.

AKO: Sir, sige na po, pumayag na kayo. Tutal naman po, editing ang subject natin. I-check na lang po ‘yong quality ng editing ko sa sarili kong mga akda.

SIR VIM: Bakit ba ang kulit mo?

AKO: Sir, kasi po …

Sinabi ko na kay Sir ang totoo. Na hindi lang ito usapin ng grado. Usapin ito ng trabaho. Ng sahod. Ng pera. Ng buhay naming mag-ina. At naawa naman ang tabaching-ching at mapagpatawad kong guro.

SIR VIM: O, sige. Sige. Hay naku. Ba’t naman kasi… ilang taon ka na rito sa UP, a!

AKO: Wah!

(Hindi ko na pinansin ang huli niyang sinabi. Pumayag siya. Pumayag. Woho! Ang kasunod ay mala-Pep Squad performances ko in the beat of UP Naming Mahal: cart wheel, triple turn sa ere, jumping jack, running man, roger rabbit at scissor-scissor. Ang saya ko. Ang saya-saya ko.)

SIR VIM: Wah. Huwag ka munang magdiwang diyan. Me mga kondisyon, una, kelangan book-length ang ipapasa mo sa akin. Ikalawa, kelangan publishable ang kalidad ng mga isusumite mo, hindi basta-basta, tipong makapagpasa ka lang. Kuu, huwag na huwag kang magtatangka, Bebang, tandaan mo. At ikatlo, ang pinakamataas na gradong puwede mong makuha para diyan ay dos.

Dos? Sa masteral level, ang dos ay equivalent sa 74.45 %, meaning pasang-awang halos bagsak. Ngik. At bawal sa masteral level ‘yon. Lalong-lalo na ang kahit anong gradong mas mababa pa sa dos. Mapapatalsik ka sa graduate program pag ganon.

Either kelangan ko talagang pag-igihan ito nang bongga o ‘wag ko na lang ituloy ang pagsa-submit ng kahit ano kay Sir. Magpapa-INC na lang ako uli. Oo, isa ring option ang magpa-INC. Sanay naman ako sa tatlong letrang iyan. Sa lahat na nga yata ng subject ay INC. na ang grado ko. E, ano ba naman ‘yong madagdagan ako ng isa pang INC.? Magbabago ba ang buhay ko? Hello?

Oo, anak ka ng tutong, oo, magbabago ang buhay mo, sigaw ng isip ko. ‘Te, mawawalan ka ng trabaho, ano ba? Mawawalan ka ng sahod, ng pera, ano ba?

Bigla akong nagising sa katotohanan. I must grab this chance. It’s now or never.

AKO: Okey. Okey po, Sir Vim.

At umalis akong sindak na sindak at nanginginig-nginig ang neurons sa kaba. Kaya ko ba ‘to? Kaya ko bang makabuo ng ganong koleksiyon? Ano ba ‘tong napasok ko? Umurong na lang kaya ako? Pero na-imagine ko ang payslip ko, nagka-cart wheel, nagti-triple turn sa ere, nagja-jumping jack, nagra-running man, nagro-roger rabbit at nagsi-scissor-scissor… palayo sa akin. Kaya hindi talaga option ang umurong. Eto na ‘to.



Pag-uwing-pag-uwi, hinalungkat ko ang lahat ng nasulat ko sa mga journal ko, sa blog, sa computer, sa mga notebook pang-eskuwela, sa resibo, sa report card ng anak ko, sa pader ng banyo, sa lahat. Suyod. Isinama ko ang mga tula ko, kuwento, kuwentong pambata, sanaysay, dula, comics script, radio drama at kung ano-ano pa, tapos inihiwalay ko ang mga akdang sa palagay ko ay publishable.  And for that, dalawa lang ang natira. Joke. Marami-rami din. Buti na lang. Sinuri ko’t tiningnan kung ano ang namamayaning tema sa mga ito.

Pamilya. At childhood.

(Noon ko lang na-realize, mahilig pala akong magsulat tungkol sa pamilya ko. Andami ko kasing sama ng loob sa magulang, e. Parang sa sobrang dami ng dinaanan ko at ng aking mga kapatid, hindi pa pala ako tuluyang nakaka-get over sa mga karanasan na ‘yan. Kaya siguro unconsciously sulat ako nang sulat tungkol sa kanila.)

Kasama sa nakalap kong akda ang mga sanaysay ko na para sana sa Sopas Muna 2. Pero unfortunately, kulang pa rin ang naipon kong akda. Hindi pa makakabuo ng isang aklat. Kaya nagsulat pa ako. Sulat, sulat, sulat. Pagkatapos ay nag-edit ako. Revise-revise. Edit-edit uli. Proofread. Parang kulang pa. Sulat uli. Edit. Revise. Proofread. Sulat. Revise. Edit. Proofread. Edit. Proofread. Walang pahinga. Ilang linggong ito lang ang ginagawa ko, wala nang iba, alang-alang sa grado. Ang intense. Kulay-estero na ang laway ko, amoy-pusali na ang kilikili ko, pati singit. Ayaw nang magpayakap sa akin ng anak ko, pero keber, tuloy ang buhay: sulat, edit, proofread.

Nang matapos ang lahat ng ito, isinubmit ko na kay Sir Vim ang aking koleksiyon: It’s A Mens World.  Taimtim ko itong kinausap, sa isip ko. Mens, anak, ako ito, si Bebang, ang nanay mo. Isinilang kita para sa matatayog na pangarap, kaya go for gold. Ye. Ye. Ye. Andito lang ako sa likod mo, magchi-cheer para sa ‘yo. Go, anak. Go, Mens! Para sa ‘yo ang mundong ito, kaya nga iyan ang ipinangalan ko sa iyo.  It is your fucking world. IT’S A MENS WORLD.

Pagkaraan, sa wakas, dumating ang isang numerical na grado. From Sir Vim. Pasado. Yesssss. Anak ng dinuguang panty, numerical na, pasado pa? Ye.

Sinecure ko rin ang grado ko sa isa pang subject, ‘yong Panitikang Oral (na saksakan naman ng dami ang requirements: class participation, pitumpu’t isang reaction paper, isang final paper tungkol sa paksang pandisertasyon ang level, 688 exams, 43,239 quizzes, required din ang dugo’t pawis ng estudyante, apdo, atay, sikmura, gulugod, alulod, lahat na). Pagkatapos ay nagpunta ako sa pinaglilingkuran kong pamantasan para isumite naman ang katibayan na may grades na nga ako sa dalawang subject. Plano ko ring sabihin sa aming dekana na mag-e-enrol na ako ng thesis sa parating na semestre. “Makakapagtapos din po ako, huwag po kayong mag-alala,” ito sana ang peg ko.

Ni-renew ba ako?

Hindi. O, hindi. Nakatanggap ako ng thank you letter at the end of the semester. Itsura ko? Masahol pa sa cheerleader na dinaanan ng kabayong nagra-running man at nagro-roger rabbit. Ay, talaga naman. Hindi ko na alam kung saan ako babaling. Wala akong trabaho. Walang sahod. Walang pera. Wala pa akong diploma. Di nagtagal, nabalitaan ito ni Sir Vim. Sabi niya, ‘wag ka nang malungkot, Bebang. May manuscript ka naman. Maghanap ka ng publisher.

Oo nga.

Sobra na ang paglulunoy sa swimming pool ng pighati.

So ang first step ay alamin kung ano-anong mga publisher ang tumatanggap ng manuscript na tulad ng sa akin. In-email ko si Sir Jun Balde. Si Sir Jun ay consultant ng National Book Store. Isa siya sa mga tagapayo kung saang category nararapat ang isang aklat. Saang category nga ba maisisingit ang manuscript ko sakaling maging libro na nga ito? Anyway, si sir Jun din ang tagapangulo ng UMPIL o Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas kung saan matagal-tagal akong naglingkod bilang bahagi ng Secretariat at Board of Directors. Nakiusap ako kay Sir Jun kung puwede niyang basahin ang manuscript ko. Umoo siya agad pero kailangan daw, hard copy ang babasahin niya. Di siya sanay tumitig nang matagal sa computer screen. Dahil wala akong printer at wala rin akong ekstrang pera pamprint ng manuscript, sabi niya, makisuyo ako kay Sir Dan Pinto (SLN). Si Sir Dan ay kasamahan din namin sa UMPIL at dabarkads ni Sir Jun. Sabi ni Sir Jun, i-email ko lang daw kay Sir Dan Pinto ang file at ito na ang bahalang mag-print para sa kanya. ‘Yon nga ang ginawa ko at pagkaraan ng ilang linggo, salamat na lang at may mga Dan Pinto sa daigdig na ito, nag-email sa akin si Sir Jun.





Nabasa ko na ang iyong IT’S A MENS WORLD. Hindi lahat. Actually ‘yong intro, tatlong unang kuwento, and huli, Emails, at ilan sa gitna, for example tungkol sa First Date, Super Inggo, Hiwa, atbp. Hirap magsinungaling. Pero alam ko na halos ang laman, ang estilo, ang kabuuan para makapag-comment.


  • Di mo dapat tatakan na sanaysay ang mga piyesa. Creative non-fiction ito. Parang memwa (memoir) na parang mga kuwentong totoo/di totoo/ni-romanticize. Oks lang. Pero hindi sanaysay kundi kuwento, istorya.
  • Di kailangang ipaliwanag sa intro ang bawat nilalaman. Nakaka-spoil ng istorya. Pabayaan mo ang mambabasang manabik sa nilalaman nito. Dapat nga lituhin mo nang kaunti.
  • Magaan ang lengguwahe, nakakalibang basahin, kahit ang iba ay mga angst at spiel lang. Parang chiclit na gawa ni CENSORED (pardon the comparisson). Konti pa, magiging mas nakakatawa ka na kaysa kay CENSORED at definitely, mas totoo ang dating mo kaysa kay CENSORED. Di ka nga lang kasingkulit ni CENSORED.
  • May mga maaaring iklian. Halimbawa: Ang Aking si Uncle Boy. Puwedeng Uncle Boy o Si Uncle Boy lang, iyo naman talaga. May mga kuwento ring puwede pang paigtingin, para makapigil-hininga ang climax (na dapat naman talaga, dahil ang climax ay makapigil-hininga).
  • Ang bestseller ngayon ni John Updike na “My Father’s Tears,” na published posthumously, ay pulos introspection at stream of conciousness lang. Halimbawa ang kuwentong “The Full Glass” ay tungkol lamang sa baso ng tubig na gusto ng matanda na naroon na kung magto-toothbrush o iinom ng mga maintenance medicine. Ang “Personal Archaeology” ay tungkol sa mga bato-bato, damo, basag na plato, pako, kapirasong kahoy, basag na baso at bola ng golf, na nasusudsod ng kanyang paa habang naglalakad sa malawak na lupaing minana. Ganoon din sana ang estilo mo. Lalo ang pagme-mens ay napakapersonal na experience. Sana ni-research mo pa nang kaunti ang matatanda at sinaunang gamit sa mens, kung saan-saan at para sa ano ito ginagamit.
  • Maganda sanang nasa mga unang kuwento ang medical significance ng mens. Kung bakit kailangang dumaan sa ganitong experience ang isang batang babae. Pero dapat ay humorous ang pagkukuwento. Magpakuwento ka sa isang medical doctor. Hindi mo kailangang mag-take note. Maganda nga na kunwari ay layman’s understanding ng medical situations, para madaling magpatawa.
  • Dapat marami ring humorous situations sa pagme-mens. Halimbawa, ang mga heavy-days experience sa mataong lugar, sa eskuwelahan, sa unang date, sa unang pagtatangkang makipag-CENSORED. Hindi kailangang sa iyo nangyari. Kunwari narinig mo o nabasa o napanood sa sine na experiences.
  • Mag-interview ka rin sa mga lalaki. Ako, noong binata pa, naka-experience na ng CENSORED, CENSORED, CENSORED, CENSORED, CENSORED, CENSORED AT CENSORED PA. Sigurado, may mai-interview kang may ganoong experiences, pero dapat kasing edad mo para fresh at current ang language.
  • Pareho tayo, may pagka-plot-driven ang mga kuwento. Kailangang concisously habaan ang pagpapaliwanag ng saloobin. At dapat palaging namamayani ang sense of the ridiculous para magaan at humorous ang istorya.
  • Kailangang maliit lang ang size ng libro. Siguro kasinlaki lang ng Bob Ong books. Mahalaga ito. Kung manipis ang material mo, kailangang maliit ang size ng libro para kumapal-kapal ang spine ng libro. Sa ganoon, nababasa ang title kapag naka-display nang patagilid sa mga book shelf ng bookstore. Huwag aasa na naka-face-up ang display, lalo’t di ka pa naman si Stephanie Meyer o si Jessica Zafra.
  • Kung gusto mong mapansin ang title, alisin ang apostrophe at gawing: ITSA MENS WORLD. Maraming magtatanong kung anong salita ang ITSA. Tapos ang subtitle mo: Memwa sa Regla atbp (alliteration).
  • Kailangang unusual ang cover. Halimbawa, kung gusto mong sakyan ang kasikatan ng Eclipse, gawin mong itim ang cover ng libro, tapos may umaagos lamang na dugo, o sampatak na dugo. Mapagkakamalang vampire book! Ayos! Kung gusto mong erotic ang dating, itim pa rin ang background, ang retrato ay blurred na kapirasong seksing balakang na may bahid ng dugo (pero hi-definition ang dugo). Maipagkakamaling na-CENSORED ang nasa larawan! Puwede ring kakatiting na bahagi ng isang panty na may dugo. Kung gusto mong suspense ang dating, kunwari may kapirasong punit ang panty!
  • Sa likod, tiyaking naroon ang short description ng nilalaman. Huwag puro blurb. Mahalaga rin ito. Ang mga nagseset-up ng libro sa bestseller list at sa website ay kadalasan mga OJT at kinokopya lang ang nakasulat sa likod. Kung pangit ang text sa likod, pangit din ang nakasulat sa computer sa database. Ugaliin din na maglagay ng pinakamaganda at pinaka-seductive mong retrato sa likod para may face value at face recall sa mambabasa. Ang mga nagba-browse sa bookstore, pag di nagustuhan ang cover, ang susunod na gagawin ay titingnan ang likod ng libro. Kung di attractive ang nakasulat, at least seductive ang nasa retrato.
  • Tiyakin mong simple at medyo malalaki ang font para madaling basahin. Walang fancy wingdings o retrato na makaka-distract sa pagbabasa. Ibuhos mo na ang lahat ng kaartehan sa cover. Pag nasa loob na, kailangang buo ang focus ng mambabasa sa teksto.


Ayan, palagay ko may mapupulot ka na sa mga puna at sinabi ko. Puwede itong dalhin sa UST Publishing o sa Milflores Publishing. Pag nagdalawang-isip, ilapit mo sa Visprint, publisher ni Bob Ong, patulong ka kay CENSORED. Tatanggapin nila ito doon. Good luck!


Jun Balde



Tuwang-tuwa ako sa mga sinabi ni Sir Jun. Agad kong ginoogle ang mga publisher na binanggit niya. Una ay ang Milflores dahil marami-rami akong kaibigan na pinublish nito. Kaya lang, lahat naman sila ay connected sa UP as teachers. Baka ‘yon kako ang unang qualification ng authors nila. Ay, disqualified agad ako. Next.

UST Publishing.  That time kasi, balitang naghahanap sila ng manuscript dahil kailangan nilang maka-400 books para sa Quadricentennial celebration bilang unibersidad. Ang lakas ng loob ko, feeling ko, makakalusot itong Mens. Ngi. Kaya naman bigla-bigla ring nilukuban ako ng matinding hiya sa sarili. Pinatalsik na nga ako, e feeling ko tatanggapin pa rin ang manuscript ko, ano ba? Next.

Visprint. Sinong nilalang ang di nakakakilala sa publisher ni Bob Ong? Excited akong nag-surf sa kanilang website. Kaso , puno na pala ang schedule ng paglalabas nila ng bagong aklat. Year 2012 pa sila muling tatanggap ng proposal. Ganon karami ang nakapilang mga awtor sa Visprint, patok sa takilya ini.

Wala na pala akong ni katiting na pag-asang matanggap ng publisher ngayong taon.

Pero hindi pa rin ako nasiraan ng loob. Ginoogle ko ang Anvil Publishing. Siyempre, alam ko ang Anvil, andami kong aklat na Anvil at kasama ko sa UMPIL ang publishing manager nito na si Mam Karina Bolasco. At Filipiniana talaga ang pina-publish nila. Baka puwede. Baka lang.

Pagtuntong ko sa website nila, hinanap ko agad ang guidelines sa pag-submit ng manuscript. Ayun, detalyadong-detalyado pa. Nakikiliti na ang tumbong ko pagkat eto na, putik, eto na, mapa-publish na nga yata ako. Klik. Biglang sumulpot sa mukha ko ang deadline nila ng manuscript: January-March pa pala. Wah, e, Hunyo na.  Next year na pala talaga kung saka-sakali. Nagdesisyon ako sa isang iglap. Tantanan na muna ang pag-aasikaso sa publishing-publishing na ‘yan. Kaya naman, parang libro, shelved na muna ang pangarap ko.

Pagdaan ng ilang araw, nagpunta ako sa isang meeting ng UMPIL. Hindi na kasi  ako tatakbo bilang kasapi ng UMPIL Board sa parating na Agosto nang taong iyon, kaya nagtu-turn over ako ng mga dokumentong nasa akin pa. Nandoon sa meeting na iyon sina Sir Jun, Sir Vim at Mam Karina at siyempre ang iba pang UMPIL Board members. Tulad ng dati, pagkatapos ng meeting, kuwentuhan, salusalo at inuman ang kasunod. Inusisa ni Sir Vim kung ano na ang nangyari sa manuscript ko. Ay, di wala, Sir, sagot ko, saka na po ‘yon, naghahanap po ako ng trabaho. Bilang reply, inginuso niya sa akin si Mam Karina, tapos nag-up and down, up and down ang mga kilay ni Sir. Buti na lang, sa ibang tao nakatingin si Mam, hindi kay Sir Vim. Tumawa lang ako. Naku. Ayoko i-approach si Mam. Nakakahiya. ‘Tsaka isa pa, allergic ako sa mga taong seryoso.

Natanong mo na ba si Mam Jing? Naghahanap sila ngayon ng manuscript, pangungulit sa akin ni Sir Vim.

Para saan? Biglang tanong ni Mam Karina. Nakalingon na pala siya sa amin. At ako na ang santa ng mga torpe, hindi ako nakapagsalita.

Si Sir Vim ang maagap na sumagot, Mam, may gusto pong sabihin sa inyo si Bebang.

Tumawa ako nang malakas. Baka kako, mabura ng lakas ng tawa ko ang mga lumalabas sa bibig ni Sir Vim.

Pero narinig pa rin ito ni Mam. Ano ‘yon? May mga works ka bang ipapa-publish? Tula? usisa pa ni Mam Karina habang kumukulubot ang sarili niyang mukha.

Dalawa na kaming tumawa ni Sir Vim.

Bakit parang nandidiri kayo, Mam? Tanong ni Sir Vim sa pagitan ng mga hagikgik.

Tawa rin ako nang tawa pero siyet lang, sa totoo, nahihiya ako, nanliliit ako. Kasi parang ibinebenta ko ang sarili ko noong point na ‘yon. Parang inilalako ko sarili ko.

Mam, hindi po. Hindi po, tanggi ko.

Madalas kasing humorous ang mga tula ko, hindi tuloy sineseryoso. ‘Tsaka hindi pa ito makakabuo ng koleksiyon, kahit nga idamay pa lahat ng mga tulang naisulat ko since birth.

Oo, Karina, hirit out of nowhere ni Sir Jun. Nabasa ko na ang manuscript ni Bebang. Nakakatawa. Memoir siya.

Talaga, Bebang? Patingin nga. Mayroon kasing author na hindi nakapagpasa ng revisions kaya may slot kami para sa isa pang manuscript, sabi naman ni Mam Karina.

Automatic na bumuka ang bibig ko, gumawa ng walang sound na wah.

Gatong pa ni Sir Jun, parang Bob Ong nga ang pagkakasulat ni Bebang.

By this time, high na high na ako sa pinagsama-samang feeling ng hiya, panliliit, pagkamangha, stress, happiness, kaba at excitement kaya humalakhak na lang ako habang sinasagot si Mam, mapahiya man ako sa pagtatanong kong ito, at least mapapahiya akong humahalakhak. Haahahaha, puwede pa po ba, Mam Karina?  Haahahaha Ie-email ko po agad sa inyo hahahaha ang koleksiyon ko kung puwede pa. Hahahahaha at puwede po bang Babe Ang hahahahaha ang gamitin kong hahahahaha pen name? Kung sakali lang naman po hahahahaha!

Biglang dumilim ang mukha ni Mam Karina. Nawirdohan siguro sa akin. Ha, ano? tanong niya.

Isa-isang naglaho ang mga hahahaha ko. Hindi na uli ako makapagsalita.



Buti na lang sumingit sina Sir Vim at Sir Jun. E, bakit hindi pa Beb Ang? Tanong nila sabay halakhak din. Ang masama, nahawa ang buong UMPIL. Tinatawag na nila akong Beb Ang pagkatapos ay humahalakhak ang lahat. Napapahalakhak na rin ako. Para naman kasing joke, pen name pa lang.

Pero biglang naging seryoso ang torpe kong sarili. Bebang, gagi ka, you must grab this chance. It’s now or never.

Kaya naman to make the long story short, ipinadala ko sa Anvil via email ang manuscript ko at nagustuhan naman nila ito. Beb Ang na nga ang magiging pen name ko. Haping-hapi naman ako, ke ano pang pen name ‘yan. Basta’t lalabas bilang isang buong aklat ang koleksiyon ko, ayos na ayos! Blessing sobra, di ba? Tinext ko agad ang mahal ko sa buhay.

Poy, s wkas, mgkka-Mens n ko!  -Beb Ang

Isang araw, pag-uwi ko, may cake sa mesa, ma-chocolate ang bati sa akin: Congrats, Beb Ang! Nag-picture-picture kaming mag-anak bago sumugod sa cake. Ang saya kong tunay. At ang suwerte kong tunay. This is really is it is it.

Pero di nagtagal, may ilang glitch na bumulwak during the “menstruation” period. Matagal ang copy editing. Tengga is the right word. Natengga sa copy editing ang koleksiyon. Nakadalawang copy editor ako. Di makatawid sa deadline ang una dahil sa problema sa kalusugan. Nahirapan akong makahanap ng isa pang copy editor. Ang dream copy editor ko ay abalang-abala naman. Century bago mag-reply sa text at email. Nagkaroon din ng miscommunication tungkol sa cover design. Iginiit ko na nakapili na ang mga manager/big shots mula sa unang set ng studies at hindi na kailangan ng panibago na namang set ng studies. Kakain na naman ng panahon kapag nagpagawa pa ng bagong set of studies, made-delay pang lalo ang paglabas ng mens. At ang pinakamalupit  sa lahat, may nag-submit ng book proposal  sa Anvil,  Beb Ang ang pangalan. At tunay niyang pangalan ang Beb Ang. Inabisuhan agad ako ni Mam Karina, Bebang, hindi mo na puwedeng gamitin ang pen name mo. Malilito ang mga tao kapag naglabas na kami ng aklat niya.

Opo, Mam, kako.

Ay, anong magagawa ko, hindi naman ako ang totoong Beb Ang?

Agad akong nagpasya, gagamitin ko na lang ang tunay kong pangalan: Bebang Siy. (Well, almost tunay na pangalan…)

At para bagang signos! Pagkat sa maniwala kayo’t sa hindi, nagtuloy-tuloy na sa paglabas ang ano ko. Dumaloy ito, lumigwak, umagos, hala ang ragasa nito sa mga bookstore sa sangkapuluan. Hanggang ngayon. Kaya bumabaha na nga. Ng Mens. At plano ko talagang lunurin sa Mens ang buong Pilipinas.

Madugo ito, alam ko, pero okay lang. Hindi yata ito nasisiraan ng loob.


Disyembre 2012

Kamias, Quezon City


*Ang paglalathala ng email ni Abdon M. Balde, Jr. para kay Bebang Siy ay may pahintulot mula kay G. Balde.







Cavite Young Writers Association: Sa Pasong-tagiliran sa Paysáhe ng Panitikan ni Ronald Verzo

Ang luntiang nayon na pinagmulan ko

Ay di na matatanaw sa sasakyang ito;

Sa hinaba-haba’t tagal ng tinakbo,

Tanawi’y iba na… ngayo’y kulay abo.

Marahil lumalabong mata, katandaan, o distansiya ang nagpakulay-abo sa dating luntiang Noveleta ng sikat na makatang si Teo Baylen. Marahil hindi mapigilang urbanisasyon. Ngunit mas kapansin-pansing sinasabi sa mga linya ng tulang Matuling Sasakyan na mayroong pagbabago.

Nang simulan ang pagbubuo ng Cavite Young Writers Association, Inc. (CYWA), sampung taon na ang nakalilipas, sa Cavite Creative Writing Workshop noong June 3-7, 2003, hinamon ang mga batang manunulat ng batikang si Efren R. Abueg (Naic) na maging sagot sa mabilis na pagbabagong ito ng panahon at kapaligiran. “Wala nang ibang pagkakataon para kayong mga kabataang manunulat ay magsama-sama.”

Sa hindi pa nailalathalang historical fiction, ang Lupang Hinirang ni Lester Dimaranan (Tanza), na isa sa mga tagapagtatag ng CYWA, ipinakilala ang nagbibinatang si Juancho, sa kasugsugan ng pagdakip sa pinaglilingkurang pari, walang kamalay-malay sa pambihirang landas na tatahakin.

Naramdaman niya ang paghinto ng mga yabag sa tapat ng kanyang silid.  Marahang bumangon si Juancho ngunit gumawa pa rin ng ingay ang higaang-papag.  Nanginginig ang tuhod niya habang lumalapit sa pinto.

Isang taon mahigit, pagkatapos ng unang general assembly ng CYWA sa Dasmariñas noong Setyembre 20, 2003, bagama’t nakapagsama-sama ito ng higit sa isang daang kabataang manunulat mula sa iba’t ibang bayan, eskuwelahan, at mga parokya ng Cavite, hindi ito agad na umusad.  Ang kabataang mga manunulat daw ang sagot sa mga pangangailangan ng probinsiya, ngunit paano ka tutugon sa mga pangangailangang hindi pa natutukoy?

Napasilip ako sa butas

sa dingding. Unti-unti

may kapwa napupuyos

sa kung anong—

dahilang di ko nalalaman

Sa tula ni Abegail Gatdula (Indang), isang batang kalahok sa worksyap ng CYWA sa Tagaytay, binalikan niya ang alaala na inabutan na siya ng umaga kaiisip kung ano ang imaheng nakita sa butas sa katabing kuwarto.

Ang romansa ng aswang na nakatanghod sa walang bantay na bangkay

Sa Cavite City, may kalye na tinatawag na Manila-Cavite Road. Ang kalye ang maghahatid sa sinumang pupunta sa Maynila. Tatahakin ng kalye ang mga bayang nasa tabing-dagat, kabilang dito ang Dalahican. Kilometro ito ng mga latian na kapag hindi baha, nakalitaw ang mga antigong irasan at mga mohong pilapil ng palaisdaan. Unti-unti na ring bumigay ang mga paysaheng ito sa urbanisasyon. Ngunit may mangilan-ngilan pa ring nagpupunla ng tahong at talaba sa baybaying ito. May ilan ding nangingisdang-gilid. Ang kalyeng ito ang araw-araw na tinatahak ng ilang estudyanteng nag-aaral sa Maynila, ganun din ang karamihang nagtatrabaho. Nasa gilid ng Maynila ang Cavite. Puwedeng tignang lahat ng daan ay papunta sa Maynila—pati takbo ng isip ng tao.

Mahuhuli mo ba ang malaking isda

Kung nasa gilid ka’t ayaw pumagitna?

Pamalakaya ang hamon sa mga Caviteño, gaya sa tulang ito ng balagtasistang si David Mamaril (Noveleta). Marami nang hinatid ang mga kalyeng ito pa-Maynila—tulad marahil ng huling ani sa mga sakahan ng Naic, maging ang mga pampapreserbang asin ng Kawit, at mga bungang mangga ng Dasmariñas. Pangalan na lang ng lugar ang Siniguelasan, Camanchilejan, Bayabasan, Camotehan, Caimituhan. Hinatid na rin pa-Maynila ang mga diplomadong kabataan ng Cavite, ang mga propesyonal, maging ang masisigasig nitong mga manggagawa.  

Sa liku-likong bituka

Ng dambuhalang gumagapang sa laot

Doon lahat kayo magpunta.

Bitbit ang nalalabing kaban na hinabi ng sementadong ilang

Mula sa masalimuot na pagawaan ng lungsod,

Doon kayo maglulan ng tuwa at poot.

(bahagi ng Ang Pa-abra de Ilog, isinulat ni Arnelo Vejerano ng Indang)

Tinawag na Cavite ang probinsiya sa hugis ng tangway nito na tila kawit na panghuli ng isda ngunit parang Cavite ang nakawit sa Maynila.

In Bacoor, I’ve realized,

That everywhere I go

Smells like the sea,

And people are small fishes

Swimming in its smallness.

It is not the same when I go

To your house in the middle

Of the city.

Bahagi ito ng tula ni Sandy Miguel, ang Because the sea is never a perfect metaphor, na nagwagi sa patimpalak sa isang unibersidad sa Maynila. Marahil ang atraksiyon ng Cavite sa Maynila ay tulad din ng magkasintahan. Magpapatuloy ang tula sa pagkakatuklas sa isang mensaheng iniwan ng kasintahang nakasuksok sa kanyang bisig:

Reading I have returned to the sea,

Syllables lost like mist cradling

The rocks at dawn, the stroke

Of your handwriting struggling

To make the curves more decent

As if you’re not hurrying.

How can I follow you, I said,

Ang manunulat na si Efren Abueg ay pumagitna gaya ng karakter na si Carina sa kanyang maikling kuwentong Ang Lungsod na ito ay Dagat. Ganito naisalarawan ang Maynila:

Kay Carina, ang Maynila ay isang dagat.

Ngunit iniiwasan niyang isipin na ang Maynila ay parang dagat. Kinikilabutan siya kapag naiisip niya iyon. Kaya kung umuulan, hindi siya dumudungaw sa nabubulok nang bintana ng bahay-paupahan sa Florentino Torres. Ayaw niyang makitang naglutang ang mga papel, patpat o ni ano man. Kapag nakakakita siya ng mga iyon, naiisip niyang ang mga tao’y tulad din ng dumi sa baha, aanud-anod. Subalit kung umuulan, lalo na’t malaki ang tubig, saka pa sisipot sa bahay paupahan si Cesario.

Si Cesario ang manliligaw ni Carina. Sa katapusan ng kuwento, lulusong si Carina sa baha, nangungunyapit sa mangingibig na tila timbulang kahoy. Naiiwang naglalaro naman si Lolet sa baybayin ng Isla ng Corregidor sa Cavite sa nobelang Nobody Gathers Seashells and Gun Shells Anymore ni E. Vallado Daroy (Corregidor). Tuwang-tuwa siyang panoorin ang mga bangka at barkong dumaraong at lumalayag papuntang Maynila kaya’t minsa’y nahulog siya sa pantalan at muntik nang malunod sa dagat. Ang Cavite ay kurba lamang ng isang babaeng nakahandusay sa palaruang-baybaying ito ni Lolet na hindi alintana na pinapasok na ng giyera.

From where the children sat on the San Jose beach, they could see the Cavite skyline which loomed dark and large. The silhouette was that of a woman lying on her back, long hair spread on to a point.

“Look,” Lito pointed to the skyline. “The woman has red clouds over her face.” All the young faces turned to the south. Marta started telling the story of how the woman was turned to stone, and while she was at the point of the story when the woman was supposedly so tired that she had to lie down, restless, Lito again pointed to the skyline and said, “Now, it is no longer a woman; see how the clouds have hidden her breasts.”

Tila bahang humahaplos paakyat sa kurbang ito ang urbanisasyon at hindi na humuhulagpos. Pinamamahayan na ng halos apat na milyong katao ang Cavite. Kulang na sa tatlumpong porsiyento ang taal. Dalawang daang libo kada-taon pa ang ine-estimang dumaragdag sa populasyon. Ganoon tuloy dumarami ang estranghero sa sarili nilang tahanan. Marami sa kanila’y Maynila pa rin ang kamalayan. Laki sa Maynila si Ronald Verzo (Bacoor City) ngunit napadpad sa Cavite. May sanaysay siya sa kanyang pandarayuhan sa Cavite, ito ay bahagi noon:

Kasaysayan na pala ng Cavite na kumupkop ng mga nagtatago sa Maynila. Wala naman akong tinataguan. Napadpad lang siguro ako nang minsang lumusong sa baha ng siyudad para makauwi galing eskuwelahan. Sa isip-isip ko, hindi naman ako nalalayo, isang para ko lang ng Saulog alam kong nasa Maynila na ako. Naglaro ang isip ko sa nakita sa biyahe kanina habang tinatakbo ng baby bus ang highway sa Binakayan. Matulin na tumatakbo ang bus. Pumara ako. Lumapit sa tsuper. Inabot ang bayad.  Bumaba.  At sandaling huminto.  Hinantay ko na pumagaspas palayo ang sasakyan bago tumakbo sa pampang. Malamig ang hangin na sumasampal sa mukha.  Humahampas ng malakas ang mga alon sa mga bato.  Pinagmasdan kong mabuti ang paligid, maliwanag ang gabi, puno ng mga tala, kinakalat ng mga palaisdaan ang liwanag ng langit, at hayun, hindi nga ako nagkakamali, sa kabilang dulo, ang Maynila, tila parolang kumpol-kumpol.

Nabubura ng baha ang hanggahang tila yesong iginuhit sa pagitan ng Cavite at Maynila. Ang manunulat na si Jimmuel Naval (Silang) ay nagbigay ng konkretong larawan ng pagbubura o paglululon ng baha sa hanggahang ito ng Cavite sa tulang Sa Manila Southwoods:

Kahapon ay nilulon na parang banig

ang dating taniman ng mani;

ngayon nama’y ang mga natirang nakatanod

na lagundi at alugbati ang winawalis

ng paupahang lawn mower.

Samantala, habang iniihian

ng de motor na dambuhalang lagadera

ang lupang dating tuyo,

unti-unti nang isinusukat

ang bago nitong bestido:

ang magkaternong bermuda at damong kalabaw

na may kuwintas pang pilak na buhanginan.

Kapag nakakuwentuhan ang matatanda kadalasang sambit nila na karamihan sa paligid ay hindi na nila kilala—na hindi raw makasalamuha ang mga dayong rumerenta sa mga iniwang bahay ng mga nagsi-alis sa bayan; o nire-renovate na raw ang mga bahay ayon sa panlasa ng mga nakapanirahan sa ibang bansa at ibang-iba na sa karaniwang arkitektura, minsan daw ay nakaliligaw na. Ilang dekada na rin ng pamahayan ng mga nagpapakilalang taga-Bicol ang bukana ng ilog sa Julugan, malapit sa dating Celebrity Beach. Nagtayo sila roon ng kanilang komunidad. May sariling simbahan at nagmimilagrong krusipiho. May sarili silang pista. Ang kanilang kalendaryong sinusunod ay ang kinasanayan nila sa lugar na pinanggalingan nila. Ganoon din ang mga subdivision na nagsusulputan sa Cavite. Naka-ayon iyon sa imahe ng isang maayos na komunidad. I-aayon ng mga residente ang buhay sa imahe na ito. Hindi Cavite. Malamang Maynila.  Hindi kilala. Tila ba ang mga pader na nakabakod sa lupa nilang sakop ay nagmamarka ng hanggahan. Dati sa lugar na tinutumbok ngayon ng Cavitex, may isang bahay-kubo na nakatayo sa gitna ng isang palaisdaan. Hindi lang tubig ang nasa paligid nito, sapagkat ang mga pilapil sa hanggahan ng palisdaan ay puno ng nakahanay na bougainvilla. Sa post-apocalyptic na nobela na inilimbag sa Wattpad ni Paolo Domingo Macariola (Cavite City), isang dayong estudyante at miyembro ng CYWA, tagpuan ang isang bayang nalunod sa baha.

A gust of wind blew. It rocked the boat and made Feb conscious of the surroundings. There was the absence of houses. It seemed their boat drifted off the ocean. But posts and traffic lights were sticking out of the water’s surface. When he looked down from the boat, the water was clear that he could see fifteen feet deep—the body of the traffic lights distorted by the currents of the water. He can make out the concrete barriers below and the drainages that looked like mouths spread wide-open like toothless smiles.

Nakasalig na ang Cavite sa Maynila. Kung ano ang naiwan sa Cavite, inaangkin na ng Maynila. Ang dating mga nakatiwangwang na sakahan ay pinagtayuan na ng mga bahayan at mga pabrika ng lumalawak na siyudad. Ang dating mahirap marating na mga tanawin at makasaysayang mga lugar ng probinsiya ay ordinaryong pasyalan na lamang. Inihuhulma na rin ng mananakop na Maynila ang paysahe sa nakasanayan niyang layaw. Ginagalayan (na rin ng Maynila) ang isip, saloobin, kilos, at pati panlasa na nagbubunga ng pagkatanggal ng ating lunday (sa sariling) pantalan.[1] At ibinabagay na ng Cavite sa Maynila ang kanyang pamumuhay, tulad ng isang mangingibig sa isang bagong kasintahan.

No one knew if God, or monsters,

Or just the other slow machines

Moved across the face of the waters.

It could have been the end of the world.

(bahagi ng Open, isinulat ni Ramil Digal Gulle ng Imus)

Ang mga taghoy sa imus

Maraming kuwento ang nagsulputan ng dumaan ang Milenyo. May kuwento si Lester Dimaranan na saksi siya nang tangayin ng baha ang isang buong bahay sa bagong tayong subdivision sa tabi ng ilog. Maski malakas daw ang ulan, kita mo ang luha ng mga tao. Pilit daw umuwi noon mula sa opisina si Abigail Campanero, miyembro rin ng CYWA, maski sa paglusong niya sa baha sa mga palayan ay may makasabay siyang ahas na naglalangoy. May kuwento sa Rosario na may kumatok sa bahay niya sa kalagitnaan ng bagyo at nang lumusong siya sa baha para pagbuksan ito ay ataul na nakalutang pala ang kumakatok mula sa kalapit na sementeryo.

Hindi malinaw kay Tomas Tirona ang mga pangyayari sa kanyang bayan. Ayon sa pananaliksik[2] ni Abueg, napiit si Tirona sa Fuerza Santiago sa di matiyak na dahilan. Maaaring may kinalaman sa kapatid na Eliseo na sangkot sa katipunan. Nakalaya man agad at nakapagpatuloy sa pag-aaral dahil sa interbensiyon ng isang Heswitang guro, hindi madaling nakapasok sa matataas na pader ng eskuwelahan ang mga balita sa tunay na nangyayari.

Sumasaludo ako sa iyo, Imus, aking sinilangan

Nandito ako, makatatlong buwan ng kalungkutan

Masaya kong nilalanghap, simoy ng amihan!

Ngunit, bakit walang kislap sa mga kakahuyan

Ng malilinis na pader ng mapuputi n’yong tahanan?

At sa dakong malayo’y wala nang matanaw

Matataas na punongkahoy at matatarik na bubungan?

At yaong maitim na usok na pumapailanlang

Tanda ba ng kahimbal-himbal na aking daratnan?

Gulat na gulat si Tirona nang madatnan ang kinalakihang bayan. Nakita niyang nakawindang ang tahanang ipinalit na sa isang bahay-pawid at ginagawa ng pangahoy ang poste ng dating bahay. Nagsilikas ang kanyang mga kaanak sa bulubunduking bahagi ng Cavite at nalaman niyang pumanaw ang kanyang kapatid na babae. Ayon kay Abueg, ang pangyayaring iyon ang mitsa ng pagiging rebolusyonaryong manunulat ng batang-batang Tirona, naisatula niya ang pagkapukaw na iyon.

Sino’ng humati sa malinding hubog ng iyong tulay

Na pinag-uugnay ang magkabilang pampang?

Ayon kay Fr. Virgilio Mendoza, isang kura paroko sa Cavite, nang bumalik ang mga residente ng Puerto San Felipe sa Cavite City, matapos ang pandaigdigang giyera, at matunghayang ang pader na bumubukod sa kanila sa kalakhang Cavite ay pinapatag na ng mga Amerikano, para raw nadurog ang kanilang mga puso.

Blood flowed in the city last night.

Now silence looks out the windows;

A stream of eyes sees the sunrise

Glowing on a saber’s blade.

Inilarawan ni Oscar de Zuñiga (Cavite City) sa kanyang tulang Confusion at Sunrise ang kawalang-kinabukasan na bunga marahil ng mga iniwan ng dumaang giyera. Hayag sa kanyang akda na ang guho ng giyera ay di lamang pansin sa kapaligiran, kundi nasalanta din nito ang loob ng tao.

Yesterday was an ocean

Rich with saline bones, acrid rocks;

Today is gruesome fantasy

Of fused atoms and dancing steel,

Tomorrow a wilderness of sand

Paragraphed by darkness.

(bahagi ng Poem, isinulat ni Oscar de Zuñiga)

Isang hapon, umakyat sa matarik na dalisdis sa bayan ng Magallanes ang mga miyembro ng CYWA matapos mangalap ng mga salitang taal sa probinsiya para sa isang pananaliksik. Pader ang tawag dito ng mga taga-roon, bahagi ito ng Pamasilan.

Mula sa kaitaasan,

Kapag namihasa sa pagdungaw

Sa bulubundukin ng itim at itim,

Sisilawin ka ng nagniningning na lambak.

(bahagi ng Siyudad ng mga Ilaw, isinulat ni Ronald Atilano

ng Dasmariñas City)

Tanaw sa layong iyon ang tangway na Cavite City sa hilaga at ang abuhing mga bubong sa mga bahayan sa Naic, Tanza, at Bacoor. Kita rin ang isla ng Corregidor sa look ng Maynila at ang bulubundukin ng Maragondon sa kanluran na unti-unti na ring bumibigay sa mga bahayan, at ang tagaytay sa bayan ng Alfonso sa timog-silangan na maagang nagsisindi ng ilaw sa mga poste. Tila naipinta rin ni Lorenzo Paredes (Imus) ang larawang ito sa My Native Land.

Yonder the village lies and weeps—

Its roofs, that from the storm decline,

Squalid and sad, in crouching heaps

Like huddled kine;

The night droops down, the horizon melts and fades,

The thunder-cluds give tongue, and faint

In answer one far bell from out the creeping shades

Wails softly, like a little child’s complaint.

Ang salitang imus ay nangangahulugang tulay na lupa, isang dalahikan. Ang bayan ng Imus ang lupa sa pagitan ng dalawang ilog—ang Ilog Imus at Ilog Ilang-ilang. Ito rin ang lupang nagdurugtong sa bahaging bulubundukin ng Cavite sa mga baybaying bayan. Mahigit isang daan taon matapos ang pananalakay ng mga Kastila, may panibagong pananalakay ang nagaganap sa Cavite. At ang Imus sa tula ni Tirona ay tila hindi naiiba sa kasalukuyang lagay ng Cavite. Una nang tinula ni Teo Baylen na darating ang panahong magtatanong ang mga ‘inapo’.

—Ito ba ang lupang aking aangkinin

Kadalasang tagpo ng karahasan ang lupang lumilitaw kapag kumakati ang dagat at nagdurugtong ang wawa ng mga bayan ng Tanza at Rosario. Nagkakaroon ng enkuwentro ang mga magkakalabang tropa sa dating magkabilang pampang. Wala nang makapagsabi ng pinag-ugatan ng mga enkuwentrong ito. Basta kumati ang tubig, ang hanggahang ito ay ginuguhitan muli nila ng itsahan ng mga bato at palitan ng bala sa paltik. Nang lumipas ang Milenyo, ang wawa na ito ang naimbakan ng ilang mga tinangay ng baha na sumama sa paghupa ng ilog at hindi napaanod sa dagat. Walang pagkakaiba ang pinsala sa magkabilang pampang.  Dito natagpuan ni Poklong Romero, miyembro ng CYWA, ang isang antigong kuwadro (frame) na walang larawan, iminuwestra niya ito at ang natanaw sa loob ay ipininta: may isang batang nakaupo sa nabuwal na puno, sa likod niya’y mayroong bahay na tuklap ang bubong at sa mas malayo ay hugis ng mga bahay na paraang anino, hinahawi ng pasikat na araw ang maabong mga ulap, at ang bata nga pala ay nakatingin sa kanyang mga paa.

At kaya akin naman isinasamo sa inyo na tayong lahat (ay) magkaisa sa pakikilaban upang tayo’y magkamit ng lubos na kapayapaan. Igayak ang inyong loob sa pakikilaban sa ating mga kaaway. Saan pa natin ibubuhos ang ating mga dugo, buhay, at mga pamumuhay kundi sa lupa na ating tinubuan?

(bahagi ng talumpati ni Diego Moxica ng Gen. Trias, makata ng rebolusyon)

Matapang na nagtanghal sa entablado ng Julian Felipe, Pebrero 23, 2005 ang batang mga manunulat ng CYWA parang bitbit na sandata ang mga tula at prosa ng mga nanga-unang manunulat ng probinsya, maano’y hindi pa husto ang kaalaman sa bisa ng mga salitang binibigkas, bago pa lamang na tinutuklas at kinikilala ang mga panahong nagluwal sa mga akda, at pilit na iniintindi ang kahalagahan noon sa ngayon. Ipinangalan ang pagtatanghal sa tula na iyon ni Baylen, ang Tinig ng Darating. May panahon na nagtatatag ng mga bayan sa Cavite para maiwasan ang pananalakay ng mga tulisan tulad na lang ng pagkakatatag ng Carmona, Caridad, Noveleta, Amadeo, at Magallanes.[3] Marahil pakikisandugo ang pagtatanghal na iyon nang ipagpatuloy ang pagtatatag ng CYWA noong Nobyembre 14, 2004 sa Imus. Talinhaga ang Imus sa mga bagay na dapat ay pinagdurugtong ng mga adhikain ng CYWA. May rebolusyong sinamahan si Tirona noon; may rebolusyong unti-unting napagtanto ng CYWA na dapat mangyari ngayon.


Mga Aguinaldong may hawak na pluma

Bago makarating ng Maynila, tutumbukin muna ng Manila-Cavite Road ang makasaysayang Tirona Highway, na bahagi ng dating Calle Real na nakalatag sa harapan ng bahay ni Emilio Aguinaldo. Nang pumutok ang pag-aalsa sa Cavite City noong 1872, puwersa itong gumulong sa kalye papuntang Maynila, hanggang ideklara ang kalayaan sa mga mananakop noong 1898 sa Kawit. Ang ilan sa pinakamahahalagang labanan sa panahon ng rebolusyon ay naganap sa kahabaan ng kalyeng ito. Makakatkat sa ilang pangalan ng mga lugar, tulad ng Pinagtipunan, Sinukuan, Magdiwang, Magdalo, ang mga pangyayari noon.[4] Ang mga kalye ay inaspalto ng mga talumpati at pagtulang humihimok sa damdamin bago ito pinatag ng dumanak na dugo. Rebolusyon ang humubog sa paysahe ng Cavite.

After the house burns,

the smoke, like loss, keeps you

company. It was expansive

(bahagi ng Houses, isinulat ni Jose Marte Abueg na nag-ugat sa Rosario)

Naging panakot marahil sa makukulit na bata na sabihing ang kalyeng madudungaw sa bintana ay dating baybay-dagat na kinalatagan at pinaglibingan ng mga bangkay ng nasira ng pandaigdigang giyera. Ito ang Ibañez Street sa Cavite City na kinalakihan ni Arnold Galicia, miyembro ng CYWA. Alaala, tila ba, ang pader na humalili sa ginibang Puerto San Felipe, pumipigil na malapastanganan ang kalyeng-libingan. Alaala, tila ba, ang guhit ng hanggahan na bumubukod sa Cavite sa Maynila.

It may be, mused the general, that the comfort of the past is that we no longer have responsibility to alter it, nothing anymore to nurture, nothing to protect: a house where all the children have grown away, quiet now, with all the souvenirs in place, exempt from change and revision. The past is all we have that we have survived, and we have survived it quite intact. If we have to contend with guilt, so be it. Guilt is of the present, manageable, and can be assuaged with slaughter, then with suicide. But what is done cannot be undone.

(bahagi ng The Firewalkers, isinulat ni Erwin Castillo)

Kung susuriin, nang mag-aklas laban sa mananakop ang mga probinsiya sa periferia ng Maynila, sinasabing nagtagumpay ang Luzon sa rebolusyon. Ang Kawit na simbolo ngayon ng kalayaang natamo kung gayon ay sentro na rin dapat ng progreso. Na-obserbahan ni Jerome Aviles, isa sa tagapagtatag ng CYWA, habang lulan ng baby bus sa kahabaan ng Kawit, na tila raw napag-iwanan ito ng panahon o, mas mabuti sigurong sabihin, nilisanan nang pagkakataon. Kung naihalili kaya ang gobyernong inihahanda ng Katipunan, may magbabago sa paysaheng ito? Ang bahay ni Aguinaldo ay nagbihis sa pagdating ng mga mananakop na Amerikano, tinawag itong mansyon, nadagdagan ito ng balkonahe at watchtower. Ang lugar kung saan nanumpa si Aguinaldo sa Tanza ay napabayaan nang husto, marupok na ang sahig nito at hindi na kayang tumanggap ng maraming panauhin. Hindi na itinayo sa dati nitong anyo ang Casa Hacienda kung saan naganap ang tinawag na Tejeros Convention. Itinayo mang muli, napabayaan pa rin.

But I cannot help thinking of things

that have remained in it with the years–

wrinkled skin of snakes, a tangle of women’s hair.

Maybe the constricted bones. The loneliness

(bahagi ng The Cave, isinulat ni Joel Toledo ng Silang)

May kuha si Wasi Lareza, miyembro ng CYWA. Litrato ito ng isang mamang nagpapatakbo ng motorsiklo. Aakalain mong anino ng motorista ang nakapatong sa muralya na repleksyon ng bantayog ni Aguinaldong nakasampa sa kabayo. Sa kanang itaas ng litrato, may isang binatang nakatayo sa isang hindi matukoy na konstruksiyon, taliwas ang tingin sa tinutungo ng motor.

Maraming naiwan sa mahabang hukay sa gilid ng lansangan—ang mga bangkay ay nakasubsob, nakatingala, nakatagilid, nakayukayok, at ang nakadilat pang mga mata’y waring hindi na nasanay sa kalagiman ng paligid; ang mga sugatang kumakalmot sa lupa o napipilig ng ulo o nanginginig sa salakay ng kirot o takot o pagkabaliw ay patuloy na kinakandong ng karimlang nilalagim ng liwanag ng kamatayan. Kabilang sana sa mga sugatang iyon si Ador; nabatak ko lamang siyang paahon sa hukay, naisaklay ko ang isang bisig niya sa aking balikat at kami’y tumakbong palayo sa tumitinding putukan. Dinala ko siya sa lungga, pinalapatan ng lunas at habang inaampat ang dugong bumubukal sa kanyang dibdib ay nagsasalita siya, hindi ng digmaan, hindi ng kamatayan, hindi kapaitan, kundi kamusmusan. Aywan ko, ngunit si Ador sa mga sandali ng panganib at kawalang-katiyakan ay kaugnay ng kamusmusan—ng isang payapang nayon, ng isang malawak na palayan, ng isang kalabaw na nagngangalang Corbo. Hindi si Ador ang ikukuwento ko, kahit siya’y naging matalik kong kaibigan sa larangan. Ang ikukuwento ko, na lagi niyang ikinukuwento sa akin ay si Corbo, ang kalabaw.

May nais marahil iligtas ang tagapagsalaysay na ito sa kuwento ni Efren Abueg. Hindi man iyon si Ador, nailigtas naman niya ang kuwento ni Corbo, isang guya, na simbolo ng maagang karahasan sa buhay ng batang-bata niyang kaibigan. Maikukumpara ang dahas na sinapit ni Ador sa guya, parehong maagang nakitil ang kanilang mga buhay—si Corbo nang ito’y mahirinan at nang hindi na mailigtas ay binagsakan ng maso ang ulo; at si Ador nang ang giyera ay parang masong nagpabulwak ng dugo sa kanyang dibdib at tumapos sa kanyang buhay. Maikukumpara naman ang panitikan at ang mga pampanitikang organisasyon sa tagapagsalaysay na siyang sumasalba sa mga naiiwan.

Nagtulong-tulong ang ilang manunulat ng CYWA buuhin ang konsepto at ilatag ang dula para sa isang pagtatanghal para sa Kalayaan Festival noong Hunyo 12, 2009. May layon ang mga miyembro na siyasatin ang rebolusyong isinulong ng Cavite para sa kalayaan. Ipinakilala si Julian sa isang paglalakbay na tila tumakbo sa nakalipas na huling isang daang taong kasaysayan ng Cavite. Sinabi ng dula na isang panimulang hudyat ang rebolusyon para sa kalayaan, na isa itong mana na maghahanda sa mga Caviteño na tuklasin ang landas patungo sa pagpapahalaga sa sarili. Lumakad ang dula sa mga kalye na tinahak ni Julian. Matutunghayan ang Cavite na kilala sa panunulisan (banditry), at ubusan ng lahi (family feuds), kaya’t tulad ng marami, sasabay si Julian sa pandarayuhan (migration), tila nagpabaya sa natagpuang kalayaan at nakalimot sa tungkuling pangalagaan ito. Makikipagsapalaran siya sa distansiya. Aabot si Julian sa pagkapagod, sa isang pagtahan, sa isang pagpapahinga, sa isang paglilimi, at nanaisin niyang manumbalik sa sinisintang Cavite. Sa kanyang pagbabalik, sasalubungin siya ng sayaw ng sanghiyang, tila ba isang pagbabanlaw at paghahanda sa parating pang mga taon, lalampasan niya ang nagbabagang apoy.

Bakit sa malayo ang pukol ng tingin

gayong sa harap lang ang patak ng pansin

kalawakan baga’y dapa’t halughugin

gayong kalalima’y di pa natitikin?

Ang hinahanap ta’y hindi maaabot

sa tayog, sa lawak, sa layo, sa rurok,

manapa’y sa lalim, sa kipot, sa loob,

sa ubod ng puso doon matataos.

(Unang dalawang saknong ng tulang Lunod na Langit,

isinulat ni Jose Buhain ng Bacoor City)

Ang Cavite Young Writers Association ay nasa panahong binura na ng globalisasyon ang heyograpiya ng probinsiya. Maging alaala bilang hanggahan ay binubura na rin ng pandarayuhan. Ang pagkabura ng hanggahan na ito ang sanhi ng tuluyang pagsandal ng Cavite sa Maynila. Ang Longos sa Bacoor ang unang barangay kung tutuntong ka ng Cavite mula Maynila. Tawag din ito sa kurba ng lupang hinugis ng alon ng dagat. Noong nagsisimula pa lamang ang CYWA, may malaking billboard na nagbabalita na magtatayo roon ng tulay para maginhawa ang takbo ng trafik papasok ng Cavite. Ito ang Cavitex ngayon. Imahe ang Longos ng pagbabagong nagaganap sa probinsiya. Pinangalanan ng CYWA na Longos ang una nitong literary folio, nagbabakasakaling maguhitan ang panitikang bumubukod sa Cavite sa Maynila. Waring bantay na tumayo, ang tropa, sa hanggahan. Hindi heyograpiya o alaala ang magsasabi ngayon ng hanggahan kundi ang mga kabataan. Malaki ang tungkulin dito ng mga kabataang manunulat. Kung napatunayan na ng kasaysayan na may kakayahan ang mga kabataan sa periferia na magsimula ng rebolusyon, anong rebolusyon ang kayang pangunahan ng mga batang manunulat sa Cavite ngayon?

Sin armas entro en lid con mi adversario,

y afronto con valor el rudo embate…

La pluma puede el púgil literario

convertirla en espada de combate…[5]

(bahagi ng Altivez Tagala, isinulat ni Pacifico Victoriano)


—End of Part 1—



[1] Mula sa Ang mga Lokal na Manunulat sa Lokal na Pag-aaral na sinulat ni Efren R. Abueg at papel na binasa sa kumperensyang “Inyo ang Cavite, Amin ang Pampanga” na itinaguyod ng Cavite Studies Center (DLSU-Dasmarinas) at Juan D. Nepomuceno Center for Kapampangan Studies (Holy Angel University) noong Enero 24-25, 2006 sa Holy Angel University, Angeles, Pampanga.

[2] Ang pananaliksik na ito ay mababasa sa Sa Bagwis ng Sining: Mga Nangaunang Manunulat ng Cavite na sinulat ni Efren Abueg at inilimbag ng Cavite Studies Center.

[3] Ang imposmasyong ito ay galing kay Isagani Medina sa papel na pinamagatang Growth and Parishes in Cavite, 1571-1880 na binasa sa First Philippine Art History Conference sa Intramuros, Manila noong May 8, 1985 at nailimbang sa koleksyon niya ng mga sanaysay, Ang Kabite sa Gunita, na

[4] Ang impormasyong ito ay galing kay Isagani Medina sa papel na pinamagatang Isang Pag-aaral ukol sa Pangalan ng mga Lugar sa Lalawigan ng Kabite na binasa bilang professorial lecture sa Unibersidad ng Pilipinas noong Pebrero 26, 1981.

[5] Salin ni Glenn Roperos, miyembro ng CYWA: Sumuong sa labanan ng walang sandata kasama ang katunggali / at hinarap nang may tapang ang daluhong matindi / ang kamaong pampanitikan maaari / baguhin ang panulat bilang tabak ng pakikibaka.

The Thousand Exuberant Troubles: A brief guide to independent publishing for college students who might want to publish books by Marc Gaba

When considering putting up a small press, knowing why you want to is the first order of business. It is easy to romanticize the making of books (and it is certainly a great pleasure to work out of passion) but a small press is part art and part business, and both parts require pretty serious work. But with a clear primary purpose, you could put every little trouble in perspective.

Do you want to produce books because the work of your friends are turned down by other publishers? When you think hard, how certain are you that it’s not a vanity press that you’re making? Do you want to produce books because it’s sort of totally cool?

While I think that there’s always something to be said for creative exuberance and going for it whatever your reason may be, I also believe that some reasons are better than others. For example, putting up a press to publish books that cannot find a home in any existing presses seems like a great reason; in the long and short runs, it benefits all who are interested in books and fresh directions.

Another good reason, to my mind, is a desire to improve upon an aspect of what is currently available. Some writers have put up small presses to elevate the aesthetic qualities of Philippine titles, something that Gilda Cordero Fernando did earlier in her life. Acknowledging that local publications look poorly produced, she put up her own press with a friend that elevated the aesthetics of local titles.

A more recent example of a small press that endeavored to do the same is High Chair, a press that I co-founded (but which I no longer work in); we wanted better paper, more elegant graphics and more artistic covers than the customary. We also wanted, without having articulated it programmatically, the freedom to create poetry books whose pages, in Yeats’s phrase, are bound together by something other than glue: we wanted to produce books with concept, a compositional standard that we share with many other poets of our generation.

This feature essay is a rundown, based mostly on experience, of the challenges that you might face should you put up an independent small press. It follows the structure of the making of a book, so that you might get a better picture of what you’re in for should you pursue book publishing.


The Right Stuff

It’s one thing to put up a press, and quite another to gain access to the manuscripts that you want to publish. As though I should say it, make sure that you have access to the raison d’être of the press: strong work.

One of the challenges that you might face in this area is the fact that most good, practicing authors are already professionally associated with publishing houses. Further, if the author is on the academic track, publication via a small press does not always count in the points-system that some universities employ when promoting teachers. (At the University of the Philippines, for instance, note even books published by the late Tony Hidalgo and current UST Press Director Cristina Pantoja Hidalgo’s Milflores Publishing generate points.)

That you haven’t produced a book before could work against you; as you yourself might think, a press with some history inspires more confidence than one without.

In response, you could supply proof that your press can do a better job in certain areas that authors care much about but that some more established presses might overlook. Given the volume produced by large university presses, they do not consistently have the benefit of devoting an extensive, intensive period of time to design manuscript development; a promise of keener attention is your plus point. But more importantly, trenchant understanding of the author’s body of works carries the most convincing power. And needless to say: a contract, and a pen.


The Game of the Name

Once you know that you do have something to publish, then it’s time to establish what your small press is about. While it is tempting to publish all sorts of books—and certainly nothing and no one is stopping you from doing so—a clear idea of your principles is in order. Your grasp of the rationale of your press is key to deciding what its name and logo will be; it also projects the future of your catalogue. Back when I was still closely involved with High Chair, I wanted to publish the fiction of a writer from La Salle whose work impressed me tremendously; when I brought it up with colleague and poet Mabi David, another co-founder of High Chair, she said “But we’re a poetry press”—and that was that.

No matter how unlikely, challenges in the area of names include the unavailability of the company name. When you register with the Securities and Exchange Commission, they would run the name through their registry—it’s like getting an email username—so be prepared with two variants of the name you would like, if not close second and third choices.

Why register with SEC at all? Because whether it’s a single proprietorship or a non-profit or what have you, without a company backing your publications, there’s no way for you to get the International Standard Book Number (“ISBN”) from the National Library, and the absence of one smacks of unprofessionalism; you want an ISBN. Further, you’ll need SEC registration to issue out official receipts. Certainly you could produce books without proper registration—many people have done so—but if you’re in it for the long haul, the legal paperwork is a must.


Is the Manuscript Ready?

The premise of writing and revision is that anything good could always be made better. That is to say that even if the manuscript is written by a Palanca awardee, neither you or the author (who could be you) should be lax about the quality of the manuscript. Is the manuscript truly ready for publication? Could it be strengthened by the addition or deletion of parts? Does the organizational method of the book articulate the material’s intentions?

The questions above are even more important than mere grammatical editing, a task that almost anyone with some intelligence and a Strunk and White could do. Editing a manuscript with a mind bent on making the strongest book possible, on the other hand, takes patience and critical thought, the ability to see a manuscript without any emotionalized connection to the material or its author.

Some years ago, I visited a friend I went to grad school with at Harvard Press where she worked. While there, I discovered that Harvard Press invests loads of time on multiple meetings, where the general editor meets with the author to discuss the manuscript’s aims, ideas and forms. It’s not that the author is not brilliant—customarily, their authors have gloriously distinguished credentials; it is that, as with an idea for a story or a poem, the finest points, distinctions and observations at times become clear at the later stages. Linger in those later stages! Your job is to get the manuscript in its best possible shape.

Thorough discussions about the book could also include the task of determining who the best blurbers for the book would be. In addition, such discussions produce good copy. Brief descriptions of content that you will need for the back cover and press materials are bound to be accurate if the manuscript receives the attention that it deserves.


Design Matters

The first point of contact between a book and its buyer is the cover. Many presses clutch to their hearts the desire to make each title “stand out” and apart from the crowd of other on bookstores shelves. Except that, as you might suppose, there are as many ways of doing that as there are people, so that I can’t help but stress the value of a book cover that endeavors to capture the idea of the book and that attracts the readers most likely to appreciate it.

Remember that a cover design is not primarily about making a pretty book, nor is it a space for an artist’s self-expression. The cover is visual communication. In other words, the cover must give the reader an attractive glimpse of what’s inside. This work takes wit.

Choosing a font is not a minor task. Experiment on a number of different fonts, and print out studies. Notice how the tonal quality of the text behaves in response. Note how readability changes. Experiment on margins and layouts. Make informed, confident decisions. Later, when you start working with printers, there will be other things to consider: the weight of the paper, the kind of lamination for the cover, and the matter of color accuracy. All these are important in creating a beautiful object that is a pleasure to produce, acquire and enjoy reading—a book that is every page worth the trees cut down to produce it.


And the Word will be Printed

There are hundreds and hundreds of printing presses around, and most of them will promise to have the capabilities to produce the kind of book that you want. However, you must learn to navigate your way past the sales talk. Inspect the printer’s previous work, and check for quality and durability. There’s print-on-demand—God bless them—but I heard that their copies warp after a time; take note of such details.

Printers are often easy to talk with: they want your business. That is to say that if you need to find ways of lowering the cost-per-copy of a book, they should be ready to give you options. Given their experience and techie know-how, they should for instance be able to say, based on the size of the paper, the most economical page size for any project.

Don’t underestimate the rewards of being patient and exhaustive during this part of the process; it could save you a lot of funding resources, and the last thing you want is a book that does not meet anyone’s standards.


The Little Book Will Go to Market

The work of a press doesn’t end once the physical book has been produced. How do you let those who would be interested in the book know that you have produced it? How do you produce sales and what are your goals? How do you make sure that your investment returns, or at least, enough of it to publish the next title?

The usual methods are almost standard practice here. Time and again, hosting a book launch produces positive sales results. Sending a review copy to a newspaper or magazine along with a press release that has been tailored to speak to the publication’s particular readership could be effective. Announcing the birth of the publication in social media does its share of marketing work, and attempting to get the book reviewed—or commissioning a publishable, impartial review of it as a press release—could be beneficial to sales. Finally, entering the book in competitions such as the National Book Awards and other competitions could make a difference.

In marketing and sales, determining your reasonable goals is of utmost importance, because in comparison with other titles, most literary titles don’t do too well in the marketplace. What this means is that if your goal is massive sales, then you must be prepared to create new readers. Explore activities with schools; many have Lit Weeks or reading campaigns. Partner with student and professional organizations. Know who stand to benefit from purchasing your title. Build from there.

In the Philippines where online shopping hasn’t quite become the norm, one of the serious challenges is the relative difficulty of getting titles sold in the biggest bookstore chains. (On-line digital publishing is an option, although currently, a lot of interesting poetry is difficult to present in the format—unless the poetry is in prose.)

While the big bookstores are open to consignments, often their cut per sale puts small presses at a serious financial disadvantage. But no matter. If you have a great, relevant book, trust that it will eventually find its readers.


The Books of the Book

Keep track of the numbers of: copies of first run; copies allotted for the author; copies allotted for reviewers and the press; copies consigned; copies sold; copies stored (and where!). Other important numbers: total expenses on a title (including all production, plus marketing costs), and the net returns of sales. You would do well to project these costs before embarking and maintaining an updated book, as you need these variables to price the title in a way that will cover costs of continued operation.

Brief notes, as per request of the Likhaan website: a High Chair title’s first run is 500 copies. A book launch often produces moderate sales of about 70-100 copies. None of the authors of poetry get paid, because publication by High Chair is a virtual contribution to the continuation of its operation. Its business model resembles that of a cooperative, and it is as non-profit as non-profit gets. For all its intents and purposes, High Chair does its job.


Without Conclusion, a Conclusion

Putting up a small press and keeping it running is a collection of little troubles and little solutions. Abroad, many literary journals and bookstores have closed shop, and even big local publishing houses like Anvil find it challenging to generate movement of literary titles at capitalist speed. Perhaps the local market, in relative terms, is simply too small; perhaps most literary titles rarely capture the interest of the book-buying public. All to say that if you care deeply about good books as I do, the greatest challenge of independent publishing has to do with producing more readers who are always willing to buy books that we intend to keep.

Any new press contributes to the task of casting a wider net. At a professional level, running an independent small press costs as much as running most other businesses. The mental tasks are similar, although the financial investments and returns are conservative. If you can pursue publishing outside a main source of income while remaining true to your standards, the pleasures of facilitating, without compromise, the introduction of a new book out into the world is well worth all the investment, the legwork, and the time.



A graduate of the creative writing programs of the University of the Philippines – Diliman and the Iowa Writers’ Workshop, Marc Gaba co-founded High Chair, a small press and poetry journal that has been publishing poetry since 2002. Author of the book Have (Tupelo Press, 2011) and 3 chapbooks to date, and and is at work on a third book of poetry while working on plays. New poems are forthcoming from the journals Gulf Coast and The Collected Poems, Also a visual artist, he has shown work through Silverlens’ 20Square Gallery, Art Cabinet Philippines, the National Museum, and Altro Mondo Gallery, which represented his work in the curated Art Fair Philippines 2013. He currently works as a Content Developer for TV5, and as an Editorial Consultant for the National Book Development Board.

The State of Publishing: Pages to Pixels by Mina V. Esguerra

The best way to start talking about e-publishing and how it affects Filipino readers and writers is to mention that it is fast becoming one with publishing as we know it. People who used to “write books” are now actually writing “content,” which can be available in print, ebook, audiobook, and a variety of formats. Lovers of reading worldwide have embraced this, especially the ebook format which has been hyped as the so-called competitor of print. In 2011, both Amazon and Barnes and Noble announced that they sell more ebooks than print books. 

Barnes & Noble eBooks Outsell Print Books Three to One


The E in E-Publishing

Even though ebooks have been around for over a decade, the medium got a shot in the arm in 2007 when Amazon, the world’s largest bookseller, released its Kindle, a device for reading ebooks. The first author to sell over a million ebooks on Amazon was Stieg Larsson, of Girl with the Dragon Tattoo. His Millennium series achieved this feat and yet is also a bestseller on hardcover and paperback.

Since then, other players have emerged and competed for the attention of readers and authors worldwide, from tablets and ereader devices to online ebook stores. This development has led to countless debates about the future of publishing, because technology has made it easier for anyone to publish something. As an author, publisher, and avid reader, I appreciate this trend and welcome it. We now have more ways to read, more books to read, and more ways to legally purchase them. What’s not to love?


More choices for the Filipino reader

The way that ebooks can be purchased and read continues to change, but currently:

Ebooks purchased from a site (let’s say Amazon) can be read not just on a dedicated device like a Kindle, but also on a smartphone, a laptop, an iPod, or a tablet. Losing that phone doesn’t mean the ebook is lost as well; it can usually be re-downloaded to the new phone at no extra cost.

Ebooks can be purchased online with a credit card, although some sellers have offered more options such as Paypal and bank deposit.

Over a million ebooks, more than any brick-and-mortar bookstore can have in stock, are available now to Filipinos because of online ebook stores. Many of these books are free (classics and public domain in Project Gutenberg) or relatively inexpensive (Smashwords has 60,000 books under $2.99/Php 125). Bestsellers and new releases from traditional publishers are more expensive, ranging from $10 to $15.

Ebooks can offer interactivity and dynamic content beyond what was possible with paper, but so far many ebooks are simply digital versions of print books.

The potential of extending this buffet of choices to the cause of education is great, and there are ongoing programs (in different schools, at elementary, high school, and college levels) providing digital learning materials to Filipino students.


More opportunities for the Filipino author

In 2010, opened up to authors and publishers outside of the US, and changed publishing in this country in exciting ways. Prior to this, a Filipino author’s best shot at having his/her books available on Amazon was through a long and uncertain process of finding an agent and a publisher. Now an author can simply create an account, upload their book, and see it on Amazon. Rival booksellers like Barnes and Noble and Apple followed suit, and all of them currently do not charge the author any fees for selling ebooks. This means:

1. An author can easily publish books in any or all formats.

Publishing can be as easy as uploading a manuscript clicking “Publish” on a website form. Of course, opening this floodgate means that many books that would not have been accepted by a reputable agency get published on a daily basis. There are tutorials, books, and seminars available to help a self-published author maintain a standard of quality in their work — most of them are online too, and available readily to Filipinos.

2. No need to worry about international shipping and “out of print.”

Once a publisher decides to no longer print a title, an author rarely gets to do something about it. It’s a problem that’s fast becoming obsolete, because ebooks will never go “out of stock.” Paper books can remain “in stock” indefinitely too, because of print on demand (POD) options that do just that — ensure that as long as there is a demand, even for just one copy, a book can be made available in print. A Filipino author can upload his book to international service CreateSpace, Lulu, or Espresso Book Machine, and a reader can buy his book and only pay local shipping rates (because the book will be printed at and shipped from a location closest to the buyer).

3. The book might just find a worldwide audience. 

Once a book is placed in an online book store, it widens its potential audience to, well, the world. Overnight success is not guaranteed, but a book’s chances of being discovered increase considerably if it’s available to millions of enthusiastic readers.

“E-publishing” is no longer a separate channel that an author may consider using — it is now the channel, an integral part of publishing, and many authors all over the world have found success precisely because they decided that they would do it this way.

This last item is why, as a Filipino author, I think this is all worth the effort. With some commitment one can learn to do this in a matter of days, even while studying or working full-time. Now that technology has made publishing easy, a writer just has to write. Today is a good day to start.

Can one make a living as a freelance writer in the Philippines? by Ime Morales

Can one make a living as a freelance writer in the Philippines?

Parents have often said that if we want to strike it rich, don’t be a writer. In reply, their idealistic children would then rattle off names like JK Rowling, Stephen King, Stephenie Meyer, and other high-profile names to defend their choice. After college, many of these wide-eyed writers would find themselves working in magazine or newspaper publishing, advertising, in the communication department of some company or NGO, or, God forbid, working as freelance writers.


Freelance, free lunch

There is a stigma attached to freelance writing and it has been present, nurtured by some of the writers themselves, for many years. Looking at it as a way to earn a quick buck is tantamount to disrespect for the profession, and it is this attitude that has been giving the industry a painful and slow death.

Freelancers who sell out and accept pennies for their work not only don’t give value to themselves (which is fine, as far as everyone else is concerned), but they also drag everyone else with them into the free-lunch pit. This is the place where writers slosh about in the company of clients who give low pay and treat writers like some cook in a panciteria.

These writers don’t realize that every time they sign a P0.50 per word contract, for instance, they are making sure that their children will get paid the same rate when it’s their turn to go freelance. You’ll get the cash for the electric bill this month, but is it really worth the trade-off?


Horror stories

If you’re a freelance writer in the Philippines, there would be times (and they would be often) that you’d probably grow a beard first, even if you’re not a man, before you receive your check. Other publications would require several interviews with expert resource persons for a 2,000-word article, but pay a fee that barely covers for the expenses related to producing the feature. Take a look at what some freelance writers are paid:

  • As low as P22 per hour (online writing)
  • P45 to P90 per 400-500-word article (online writing)
  • P100 per 250-word article (academic writing and research)
  • P300 per 400-word article (online writing)
  • P0.50 to P2 per word (some local magazines, newspapers and news websites)

(These are actual figures cited by some members of the Freelance Writers’ Guild of the Philippines, based on their individual experiences working with local and international clients.)

Also, racism is alive and well in the online writing business. Many Filipino freelancers don’t get the good deals offered by high-paying clients in the international market (P22.50 to P45 per word), possibly because “you can pay (Filipinos) literally pennies for a story… because they are not native (English) speakers.” This is a comment made by an American and cited by another Filipino freelance writer.

If you work in the advertising industry or if you are able to get corporate clients, then you can make more because these markets pay better than most outsourcing websites and online/print magazines or newspapers. But, you may have to set aside some of your principles when you’re asked to write copy to sell, say, liquor or tobacco. To put it bluntly, there is no room for the idealistic writer in the commercial writing industry.


The need to organize

Despite the economically grim picture, there is still an abundance of freelance writers locally, probably because there are moms or dads, some of them single parents, needing more time to raise their children as they work for a living. There are others who enjoy the freedom that freelancing offers. Some are working on their degrees, others do it to supplement a regular salary, and still there are those who think that writing is simple and that anyone with a pen can write!

To assure the healthy future of the freelance writing profession, if you can even call it such, there is a need to organize these disunited writers. The fact is, writers’ fees in the Philippines have stagnated at a more or less 20- year old level. This, plus a host of other challenges that plague the freelance writing community have encouraged a bunch of freelance writers to organize themselves into the Freelance Writers’ Guild of the Philippines (FWGP). The guild aims to protect the welfare of Filipino freelance scribes working in the country, as it tries to help members improve the quality of their work.

Presently, the Guild is trying to come up with a standard payscale to serve as a guide for freelance writers so that fees nationwide can become more or less consistent. FWGP also offers lectures and workshops on important topics like copyright, SEO writing and blogging, and, for the future, screenwriting, writing for children, and many more. Each month, OpenBook events are held to bridge the distance between authors and their readers. Successful authors are invited to share tips and advice on how to write, market/sell the work, how to get motivated or inspired, and even build discipline.

Its more important work, however, is to educate the writers on their rights and responsibilities so that the problems that plague freelance writers can be eradicated one by one: low fees, unreasonable waiting time for payments, low-quality work output, one-sided contracts and unjust policies by clients—these are just a few of the issues that need to be addressed.

Freelance writing could become a respected and high-paying profession, but it can only happen if there are enough good writers who will work to make the changes happen. Presently, we are far from this goal. And for as long as there are more writers who are willing to accept low fees just to get projects, and freelance writers who care more about quantity over quality, then the profession will continue to languish in this rut where it has been  for decades.