An Overview of Philippine Speculative Fiction

by Joseph F. Nacino

Any overview of Philippine Speculative Fiction needs to look at not only at its current shape and form but also the context of its rise. 

Thus, it may seem that Philippine Speculative Fiction had its start in 2005 when writer Dean Francis Alfar came out with the first volume of the Philippine Speculative Fiction series. However, there were already a number of stories in Philippine literature published before 2005 that would fit in the same category. 

But first, what is speculative fiction? Alfar described speculative fiction—or specfic in short hand—in his introduction to The Best of Philippine Speculative Fiction 2005-2010 as fiction that “asks and answers ‘what if?’” He noted that speculative fiction as an umbrella term encompasses the types of stories classified genre-wise as fantasy, science fiction, and horror. He also threw in the following: magical realism, surrealism, and “stories that fall in between genre boundaries (including the boundary of realism) and are difficult to categorize, such as slipstream and interstitial texts”. 

Lastly, he included stories in other genres that are written with “speculative sensibilities”. By doing so, Alfar wanted to include output by writers who profess not writing in the vein of speculative fiction but whose stories have a particular resonance that make them a good fit.  

With that idea in mind, Alfar pushed for the idea of Philippine Speculative Fiction, “the types of stories we wanted to read (that we saw published all the time abroad, but very rarely in the Philippines), and more importantly, that these stories were created by Filipino writers.”  

Using this as our springboard, we can now look at the history of Philippine Speculative Fiction, its precedents, and its place in the world today. 

Traveling Backward: From the 1940s to the Present

The problem in looking for Philippine Speculative Fiction prior to the days of the Internet is reading all published Filipino stories since then in order to categorize them. However, lacking a centralized archive of such stories whether off- or online, this would be an impossible task. 

However, Singapore-based writer Victor Ocampo made a go of it in his personal blog despite the possibility of missing out on stories already lost in time. He details the first Filipino science fiction tale was written in 1945 when Mateo Cruz Cornelio published a short R.L. Stevenson-inspired novel called Doktor Satan in Tagalog. 

Copies of this book are now rare with one of the few still existing to be found at the Rizal Library of Ateneo de Manila University. With the publication of this book, Ocampo notes that: “Most Filipinos readers don’t know that the first Filipino science fiction story was written almost seventy years ago (making the Philippines, to my knowledge, the first country in Southeast Asia to have a written SF tradition).” 

On the other hand, in her essay “New Tales for Old”, Cristina Pantoja-Hidalgo pointed out that the iconic Nick Joaquin wrote his signature story, “May Day Eve” in 1947, which utilized magic realism long before it became popular with Latin American writers. Likewise, a fairy tale by Gilda Cordero-Fernando, “Horgle and the King’s Soup”, was published by PAMANA in 1965 but she had been publishing stories even before 1962. 

Another earlier science-fiction work is Ang Puso ni Matilde, which was serialized in Aliwan Magazine, a famous print venue of literature of that period. Written by author and film director Nemesio E. Caravana in 1959, the novel is described by Ocampo as “a dark and brooding story reminiscent of Mary Shelley’s Frankenstein but with a touch of Alfred Hitchcock and H.P. Lovecraft”. 

But aside from these two short pieces, most of Filipino science fiction were comic book serializations done in the pulp variety, Ocampo detailed. 

From the 1970s to the 1990s, most of what could be deemed as Philippine Speculative Fiction was printed in local comic books or put on the movie screen. On the other hand, Philippine Literature began its transformation as a vehicle of Social Realism to raise discontent of the Marcos years. 

However, there were still non-realist works being published. Ocampo relates that there was Tantaroo in 1971 written by Ilonggo writer Jose E. Yap (under the name Pedro Solano) and written in the Hiligaynon language. Likewise, in 1981, Gregorio Brilliantes wrote the social commentary/science-fiction story “Apollo Centennial”, considered by many critics as one of the best English Language short stories written by a Filipino.  

Tapping into the vein of magical realism, poet and writer Alfred A. Yuson published the novel Great Philippine Jungle Energy Café in 1988. The year 1992 had short-story collections from Joy Dayrit (The Walk), and poet Eric Gamalinda (Peripheral Visions), some of their stories being speculative fiction in nature. Even Hidalgo herself had published anthologies (including the overtly speculative fiction anthology Tales of Fantasy and Enchantment in 2008) as well as her own fabulist-infused short stories and novels. 

In 1995, Arnel M. Salgado published the short novel Kidnapped by the Gods that Ocampo dubbed an “Erich von Däniken-inspired ‘metaphysical science fiction thriller’” complete with “Salgado’s signature purple prose” and “‘alternative’ use of vocabulary and grammar rules.”

The tide shifted at the turn of the millennium when the Don Carlos Palanca Memorial Awards, the country’s prestigious literary awards body, decided to add the “Future Fiction” category in both Filipino and English languages. The Palanca Awards committee wanted this category to address fiction that “looked beyond into the future to transcend the boundaries of the present.”

Though this category was discontinued a decade later, it did manage to award stories that were wholly speculative fiction, like Alfar’s “Hollow Girl: A Romance”, Khavn De La Cruz’s “Ang Pamilyang Kumakain ng Lupa”, Raissa Rivera Falgui’s “Virtual Center”, and David Hontiveros’ “Kaming Mga Seroks”.  

During that decade as well, a visit by the popular writer Neil Gaiman to the Philippines led to the short-lived Fully Booked/Philippine Graphic Fiction Awards, which recognized stories like Michael A.R. Co’s “The God Equation” and Ian Rosales Casocot’s “A Strange Map of Time”.  

As if making up for lost time, other venues for Philippine Speculative Fiction emerged or became open to Philippine Speculative Fiction, like the giant-sized all-fiction magazine Story Philippines (edited by Jade Bernas), the online website Rocket Kapre with its illustrated stories in Usok (edited by Paolo Chikiamco), as well as iconic magazines like Philippine Graphic and The Philippine Free Press.  

These venues published stories like FH Batacan’s “Keeping Time” (which later won in the Free Press Literary Awards in 2008) and Rochita Loenen-Ruiz’s “The Song of the Body Cartographer” (which was nominated for the British Science Fiction Association Awards in 2013).

It was then as if the floodgates were opened as books and stories now considered as Philippine Speculative Fiction were published via traditional publishers, self-publishing, or as ebooks. 

University presses of Ateneo de Manila, the University of the Philippines (UP), the University of Santo Tomas (UST), independent publishers like Adam David and Kenneth Yu, publishing houses like Anvil, Visprint, Psicom, and the ebook publisher Flipside also started coming out with a number of titles. 

From the writing side, Alfar led the charge with his story “L’Aquilone du Estrellas (The Kite of Stars)” being published in Strange Horizons, an international website, in 2003 and was later reprinted in The Year’s Best Fantasy & Horror Seventeenth Annual Collection (edited by Ellen Datlow, Kelly Link & Gavin Grant) in 2004. This story later headlined his first collection, The Kite of Stars and Other Stories (2007).  Meanwhile, his first novel of magical realism Salamanca won the Palanca Award for Best Novel in 2005 before it was published in 2006. 

Despite the absence of dragons in Philippine mythos, Vincent Michael Simbulan fought for these kinds of stories in A Time of Dragons (2009). Horror writer Karl de Mesa collected his short stories and published them in Damaged People: Tales of the Gothic Punk (2006). This was followed by horror doyen Yvette Tan’s own collection Waking the Dead and Other Horror Stories (2009). 

There were horror stories galore in the obviously-named Nine Supernatural Stories (2005), which was edited by April Timbol Yap and Lara Saguisag. There were SF-themed stories in the Carljoe Javier-edited Pinoy Amazing Adventures (2006). 
Voices from the other Philippine cities were heard with Dumaguete-based Casocot and Davao-based Dominique Gerald Cimafranca coming out with their own respective collections, Heartbreak and Magic (2011) and An Unusual Treatment (2011). Comic book/movie buff Hontiveros (who wrote a horror trilogy of novellas) and the rather prolific writer Eliza Victoria likewise came out with separate SF novels, Serox (2013) and Project 17 (2013).   

Nikki Alfar put together her lyrical stories in a collection in Now, Then, and Elsewhen (2013), Marivi Soliven Blanco had fun with Spooky Mo: Horror Stories (2008), while Karen Francisco wrote about mythical beings in her novel Naermyth (2010). 

Lastly, I published three anthologies with the help of three co-editors—Dean Francis Alfar, Karl de Mesa, and Professor Emil Francis Flores—first online which I later transferred to print: The Farthest Shore: An Anthology of Fantasy Fiction from the Philippines (2013), Demons of the New Year: An Anthology of Horror Fiction from the Philippines (2013), and Diaspora Ad Astra: An Anthology of Science Fiction from the Philippines (2013). 

Even as writers produced their stories and were lauded by the larger audience now available thanks to the Internet, blogger/writer Charles Tan put Philippine Speculative Fiction on the global map with his tireless efforts to promote the stories to the world. 

Looking back today and seeing how the idea of Philippine Speculative Fiction has grown and spread, one could say that it is doing well: a readership that spans both a local and international audience and its stories taught and accepted in universities. 

If there is a “Golden Age of Philippine Speculative Fiction” as Ocampo said, it is ongoing. 

Presenting an Idea: Philippine Speculative Fiction

It was only around 2005 that the idea of Philippine Speculative Fiction was first given life, when Dean Francis Alfar made a call for stories for an anthology focused on these stories even as a lone publisher Kenneth Yu wanted to spread the joy of reading. 

Alfar was the first to use the term Philippine Speculative Fiction and was the first to push for the idea. A businessman-entrepreneur as well as a writer, Alfar managed to turn his love for reading and writing speculative fiction into a crusade that would eventually become a movement. 

But he was also the first to admit that there were already stories written even without such a title, that such tales were part of our culture and heritage as Filipinos. 

As he said in the aforementioned introduction of The Best of Philippine Speculative Fiction 2005-2010: “Make no mistake: the literature of the fantastic existed in these islands, long before the term ‘speculative fiction’ was used. In the oral traditions of many parts of the Philippine archipelago, wonder tales and myths rubbed shoulders with horror stories about underworld denizens. Heroic legends were told and retold, while supernatural narratives were recounted. The Spanish brought stories of the miraculous along with the Christian faith, but even more fantastic stories were already flourishing in Muslim Mindanao.”

“We are a people of mountain, sky, and sea, and our oldest stories took in elements of the other cultures that came to our shores. We are, and always will be, a nation of storytellers, no strangers to the strangeness that is part and parcel of what it means to live in these islands,” he added.

But despite these stories, Alfar thought it wasn’t enough. As he noted in his blog in 2006, he thought a lack in writers and quality fiction among the problems in developing Philippine speculative fiction. 

With regard to the lack of writers, he said, “While it is true that some Filipino authors, from time to time (or as anthology calls are sounded) write fantasy, horror or science fiction, majority write in the realist mode. Realism, among its many strengths, carries the force of verisimilitude, a sense that what is written about is true. Observations of the human condition are evoked in stories that deal with families and relationships (domestic realism) or in stories set against the greater backdrop of Philippine history or politics (social realism).”

“These stories are powerful because they are perceived (and positioned) as relevant. Fiction that adheres to the truths about Philippine life and daily struggles, big and small, is the dominant mode. This is the kind of writing that we, as young writers, readers and students, are taught to admire and emulate. And there is nothing wrong with that. Except that it is assumed that everything else that is not realism is somehow inferior, not literary, not relevant, not important not crafted, and ultimately not worth reading,” he said.

To remedy this, he wanted to set a high standard for Philippine Speculative Fiction: “All specfic should be well-written, with all the craft a writer can muster, paying attention to all things that make fine literature—because specfic is literature.”

He added, “Only then can we create literature that can stand toe-to-toe with fiction written elsewhere. A third world country should not be constrained to write third world literature, especially since at its core, speculative fiction is all about imagination—possession of which has nothing to do with social realities.”

With stories and writers, he came up with the first of a series of anthologies dubbed Philippine Speculative Fiction to address the lack of markets open to these stories, challenging “other writers to write speculative fiction”.

In a turn of serendipity, Yu, whose family was in the printing business, was also thinking of markets as a way to encourage the joy of reading in the younger generation. That’s why he decided to come out with a digest-sized print magazine of genre stories ranging from fantasy, horror, science fiction, and mystery as an independent publisher.

With regard to the creation of The Digest of Philippine Genre Stories (DPGS), Yu said: “My goal in doing so was to develop more readers, especially among the youth, in the belief that if my road to becoming a lifetime reader was through genre stories in my younger years, then I wanted to introduce that same road to them—but this time through genre stories written by other Filipinos.”

The release of the first Philippine Speculative Fiction anthology and the first issue The Digest of Philippine Genre Stories in 2005 made it a banner year for Philippine Speculative Fiction. Combined with the all-fiction magazine Story Philippines and magazines like Philippine Graphic and The Philippine Free Press open to Philippine Speculative Fiction submissions, there were now markets for both exclusive speculative fiction stories as well as Philippine fiction that included such stories. 

Looking back at what happened, Yu said that “I’m happy to say that even as early as 3-4 years after the first (DPGS) issue was released, I had been told by readers both young and young-at-heart that they enjoyed reading (DPGS), and that this led them to actively look for more work to read, especially from local writers.”

“So, I look back on the experience as worth it, and even with a small readership, I believe I did achieve my goal. And despite the difficulty of being an independent, I look back fondly at all that I went through in getting the print digest out,” he added.

Alfar was also happy with what has happened: “Looking back, we see how much we’ve grown and have yet to grow. While the series and specific stories have garnered critical acclaim (nominations for the Manila Critics’ Circle National Book Award, citations in The Year’s Best Fantasy & Horror, and top prizes in literary competitions such as The Philippines Free Press Literary Awards and the Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature, among others), we continue to be excited most by the fact that more and more writers are producing speculative fiction.”

“(Philippine Speculative fiction) has been appearing with some regularity in markets here and abroad,” he noted. “Anthologies, novels and short story collections are available and more are forthcoming. National-level writing workshops—such as the UP and Silliman National Writers Workshops—have added speculative fiction to the conversation, encouraging its creation and critique. Specfic is written about and thought about in universities.”  

“It is a good time to write,” he concluded.

Going Forward: The Philippines and the World 

Despite the inroads made by Philippine Speculative Fiction in the field of Philippine literature and in the minds of the Filipino reading public, there is still a lot of work to be done. 

Dean Francis Alfar reiterates that the dream is far from being solid reality: “Because dreams grow and mutate, and what we want now is something beyond the remit of a single English-language annual. We dream of anthologies specific to fantasy, dedicated to science fiction, particular to horror or slipstream or weird fiction. While we believe in the value of the umbrella term we espouse, we can also see the day when robust production and readership, plus a vibrant market, will celebrate all of the collected genres—as discrete genres that create new spaces in the landscape of Philippine literature.”

Moreover, he said, “We want anthologies in the different languages of the country, not just in English. We want a broader and less Manila-centric representation of writers—for Manila cannot, should not be the centre of literary production. We want fearless secondary-world anthologies that fuse the Filipino experience with imagination.”

Speaking from outside Metro Manila, Ian Rosales Casocot, Kristine Ong Muslim, and Dominique Gerald Cimafranca gave their own assessment of what still needs to be done. 

Based in Davao, Cimafranca said there is speculative fiction being written in Davao thanks to a flourishing writing environment: two annual workshops and a biennial fiction contest for Mindanao residents, a weekly outlet for literary works from young writers (Dagmay), and a writing community whose membership spans several local schools. He said, “We get enough of that in our workshops from young students. Very (fan fiction), though.” 

In terms of Davaoeno writers and their published stories, Cimafranca pointed to Edmond Julian de la Cerna, who had been published in Alfar’s Philippine Speculative Fiction anthology. However, he said there are more stories written in the vein of speculative fiction rather than writers of Philippine Speculative Fiction. 

Cimafranca said, “Thinking about it: the works and writers vis-à-vis the category isn’t so easy to pin down.  For instance, Mac Tiu’s “Balyan”, which won the Palanca, is about a healer who has a direct line to Apo Sandawa. Does that count as specfic?  Perhaps to you and me, yes; but Mac himself doesn’t count himself as a specfic writer.” 

“Another of our venerables, Aida Rivera Ford, likewise writes stories with supernatural elements, but I doubt she thinks of herself as specfic, either,” he added. This is unavoidable, he said, as Filipino writers writing about what is Filipino inevitably leads to things outside what the Western world considers is the natural realm: “The supernatural pervades the everyday sensibilities of common folk, so much so that there’s really little to differentiate it from the natural.”

Muslim, who is now based in Maguindanao, has a different take on things. She said, “I worked in Cebu for five years, and in that time, I did not meet or hear of any Cebu-based published writer who had genre leanings.” 

Likewise, she has only read a handful of non-Manila published writers like Casocot, Cimafranca and De la Cerna, whose stories focus on re-imagining local mythical elements: “What we have is mostly dark fantasy and supernatural fiction skewed toward reworking Philippine folklore. I also notice this characteristic focus on folklore among Manila-based writers.” 

Casocot, who is based in Dumaguete, cited a number of Dumaguete writers producing speculative fiction like Renz Christian Torres, Robert Jed Malayang, Stacy Danika Alcantara, Fred Jordan Carnice, Carlos Arsenio Garcia, and Rolly Jude Ortega. However, he said there are problems in spreading the word about Philippine Speculative Fiction from Manila to the provinces as well as having a stable writing community producing this type of work in Dumaguete. 

“There’s a huge gap between the writing culture in Manila and that in Dumaguete. And all too often the call for submissions coming from the centre, or even the dissemination of information regarding specfic as a literary movement, just don’t reach the provinces,” Casocot said.

“What I’ve noticed is that many young local writers actually do write specfic because of their love for Japanese anime or because they’re into genre,” he said. “But they are completely unaware that what they’re writing actually gets published in the Philippines. They mostly keep their writings to themselves.”

Because of this, he said, “I get kids in my Philippine Literature classes who are usually astounded to finally discover people like Dean Alfar, Nikki Alfar, Yvette Tan, Gerry Alanguilan, and Carlo Vergara. They soon get hooked, but it takes somebody to tell them Philippine literature with a specfic bent actually exists.”

Likewise, he said that unlike in Manila where most writers basically stay for the rest of their lives so that it allows things like permanent cycles of workshops and publishing to grow, it’s very difficult to have any culture of Philippine Speculative Fiction to take deep roots in a university town. 
“There was a stirring in 2007-2009 when LitCritters Dumaguete (a writing group) was quite active, but the sad truth about Dumaguete is that it is a university town: many people here, especially young writers, are transients. They write, they produce, they graduate from college, and then they transfer to Manila where life and/or work eventually consume them,” he lamented. 

Fortunately, the Internet is a big help, he said. “Facebook, I think, is changing that. But still to get kids who don’t know anyone to actually come within the circles of Dean Alfar, that takes prodding and direction. I see myself in that prodding role, of course, especially for Dumaguete. But I get tired sometimes being a one-man crusade.”

Speaking of the Internet, there are also Filipino writers from outside the country that are making themselves felt via cyberspace. Given how Filipinos are now global citizens—whether as OFWs or via the Internet—it’s no surprise that some of them embody the very notion of displacement, whether as the quintessential Filipino living abroad or as a Filipino writer writing speculative fiction that tries to analyse the Filipino identity in a global context. 

Rochita Loenen-Ruiz, who now lives in the Netherlands, is a writer and columnist for Strange Horizons who is recognized for her opinions on what it means to be a specfic writer of colour. She said, “What living abroad has done is to make me more keenly aware of who we are as a people. What does it mean to be Filipino? What does it mean to be a Filipino writer writing speculative fiction?  How do I as a Filipino navigate a society and a culture that’s not the same as mine? How do I express myself effectively in a language that isn’t mine?”

“That I am writing in a field that is still predominantly white and that I am living in a society that is predominantly white, I think it’s inevitable that these realities and the struggle with these realities finds its way into the work,” Ruiz said.

“As I contemplate decolonization and decolonial work, I think of the acts of recognition that are important to us as Filipinos,” she added. “They may not mean anything to those who don’t know our culture or who don’t speak our language but they are significant to us. As a writer I have reached this point where I don’t want to adhere to prescriptions of what should and should not be included in our fictions.  As if we can put imagination inside a box and say ‘that’s the only thing you’re allowed to do with it’. Hanggang dyan ka lang.” 

“I am confronted with the ways in which people respond or react to my presence in society as well as in the speculative genre. In both areas, I work to destabilize the status quo and my being Filipino in the Dutch sphere also relates to my being Filipino in the science fiction sphere,” she noted. 

But this displacement serves a purpose, Ruiz concluded: “If we make the choice to make space for the next generation, if we think of those who will follow after, the path is always the path of struggle. No one will open the doors for us, it is we who wrestle those doors open. It is to us to make our own spaces and in doing so, we make space for the next generation. 

One among the 200,000 Filipinos in Singapore, Victor Ocampo knows about living with culture shock and being displaced: “Speculative fiction in general (and science fiction in particular) is all about facing the new and the wholly other. As a Filipino living and working overseas, this is an experience that I am (for better or for worse) very familiar with.”

“I have been living in Singapore for the last 15 years yet in many ways it’s still an alien world, an undiscovered country if you will (to use Shakespeare’s turn of phrase), one which you can go to but never come back from, at least not as the same person,” Ocampo added.

He pointed out that: “There is a kind of liminality that I like to document in my stories—that unsettled feeling of no longer belonging to the mother country yet not quite fitting into your adopted one. I feel that a science fiction setting reinforces this sense of alienation and adaptation much better than a realist story can, especially if you like telling petits récits—small, local narratives.”

Likewise, he said, “I write from the fringes of both my chosen genre and the world of Philippine letters. Despite the more than 12 million Filipinos overseas, immigrant and OFW narratives make up a tiny portion of the Filipino writing canon. This volume is even thinner for Filipino science fiction for whose audience both local and abroad is even smaller.”

“Nevertheless I believe that we who write overseas are an integral part of the Philippine experience,” he remarked. “We have stories to tell and our voices must be recorded and heard.” 

But despite these important questions and issues, Yu thinks that this is all part of the process. 

Yu admits that he’s not as involved as before, having placed the now-online Digest of Philippine Genre Stories on hiatus to focus on personal things, including his own writing. Likewise, some outlets like Story Philippines and Philippine Free Press are now gone.   

“Having said that,” Yu said, “What has made me comfortable about going back ‘inside my cave’ was the knowledge that after (DPGS), the Philippine Speculative Fiction anthologies, Story Philippines, Free Press, and Philippines Graphic did what they did during the movement, there followed a number of younger advocates who pushed their own similar agendas in the various media: through narrative, art, comics, essays, reviews, etc., and they did so both in print as well as digitally.”

“From where I sit, things seem to be going quite well. Maybe it’s not going as fast as some people wish it was, but things are moving forward in small, sure moves, and that’s not necessarily a bad thing,” he declared.



“A Short and Incomplete History of Philippine Science Fiction.” Victor Fernando R. Ocampo, The Infinite Library and Other Stories.
“New Tales for Old.” Cristina Pantoja-Hidalgo, Panitikan.
Fabulists and Chroniclers, Cristina Pantoja-Hidalgo (University of Hawaii Press, July 2009). 


Joseph Nacino is a writer and the editor of anthologies Diaspora Ad Astra and The Farthest Shore, both published by the UP Press.

From Sidewalks to Cyberspace: A History of Komiks

by Emil M. Flores

The komiks, long part Philippine popular culture, has gone through a number of phases. What was once known as the “literature of the masses” since the 1950s practically disappeared in the new millennium. Now, through the efforts of dedicated creators, the komiks has found new life in the digital age. 

The Komik Strip and Komiks Magasin

     The first comic strip by a Filipino is “The Monkey and the Tortoise” by Jose Rizal published in Truebner’s Record in London in 1889. It was part of a piece on Asian folktales.

     In 1929, in the pages of Liwayway Magasin, Tony Velasquez introduced “Kenkoy.” 
Other characters followed, such as “Kulafu” by Francisco Reyes and Pedrito Reyes July 7, 1933. Both “kenkoy” and “kulafu” have since entered the Filipino lexicon. Newspaper komik strips continue to be popular toady with “Pugad Baboy” and “Kiko Machine” as prime examples.

     After World War II, Filipino publishers saw the potential of comic books. American GIs had brought the books along for entertainment during the uncertain and chaotic times of the war. The Filipinos also used the medium as a balm. In 1946, the first komiks magasin, Halakhak was born. Halakhak only lasted a few issues but it was followed by a number of comics anthologies such as Pilipino Komiks, Tagalog Klasiks, Espesyal Komiks, and Hiwaga Komiks. The publisher of Liwayway, Don Ramon Roces and his family would practically run the entire komiks industry in the country.

     Throughout the 1950s and the next three decades, the komiks would become “the literature of the masses” as thousands of komiks were sold in sidewalks and sari sari stores throughout the country. A number of great creators would produce sterling work that would influence Philippine popular culture for years to come. 

     Francisco Coching, a contemporary of National Artist Botong Francisco, virtually created the “Filipino style” of komiks art. With his dynamic figure drawings and attention to detail, Coching’s work, according to Dr. Patrick Flores would act as art books for aspiring Filipino artists who could not afford to go to art school. Coching’s works would be made into numerous films and Coching himself would be nominated for National Artist. Coching’s “El Indio” published in Pilipino Komiks #147, 1953 was included in the book 1001 Comics You Must Read Before You Die edited by Paul Gravett published in 2011 in the United Kingdom. Coching’s 1973 illustration of Lapu Lapu was used in a postage stamp in 2004. The image was also used as a t-shirt design.

     Mars Ravelo is well-known for creating the iconic character Darna in Pilipino Komiks May, 27, 1950. The character would star in movies in the 1950s up to the 1990s.  There have been two television shows in the 21st century so far. Aside from Darna and other superheroes such as Captain Barbell and Lastikman, Ravelo would also create Maruja and Dyesabel, – fantasy romance, Roberta- social drama and Bondying- humor.

     Pablo Gomez wrote komiks for Pilipino Komiks and Tagalog Klasiks and then established his own publishing House PSG in 1963. He wrote such memorable works such as “Inday Bote”, “Machete”, “Kapag Puno na and Salop”, and “Bunsong Kerubin.” Most of his works were translated into film and television.

Komiks Artists in America

     While it was the writers who were well-known in Philippine komiks, the artists were the ones who became renowned internationally. In 1971, Tony Dezuniga met with DC Comics editor Joe Orlando which led to the “Filipino invasion” of the United States Comics scene.

     Numerous Filipino artists would work for American fantasy and horror tiles published by DC, Marvel and Warren. Tony Dezuniga himself co-created Jonah Hex. Nestor Redondo, the original artist on Darna, drew for acclaimed titles such as Swamp Thing. Alfredo Alcala, aside from drawing and inking numerous titles from swamp Thing to He-Man would have the distinction of having his original komiks creation Voltar published internationally. This last image was from the reprint in the The Rook #2, 1980.

English Language Superhero Komiks and Pinoy Graphic Novels

     While the international exposure of the komiks artists did not significantly affect the komiks in the Philippines, the success of Whilce Potacio in the 1990s ignited a new form of komiks. Created by writers and artists more influenced by American mainstream comics, the new works were mostly superhero books written in English. The monopoly developed a lack of innovation in the industry leading creators to self-publish their works.
The superhero book Flashpoint was the first self-published work and feature early work from Carlo Vergara. Titles such as Exodus and Memento Mori followed. Because of the lack of mainstream publishers, the books did not finish their storylines. Some would just have two issues published. 

     Arnold Arre’s Mythology Class would not only finish its four issue run, it would also usher in the graphic novel into Philippine komiks. It would crate a template of being a self-published work in separate issues that would be collected and published by mainstream book publishers such as Adarna Books. Others like Zsa Zsa Zaturnnah (written in Filipino and English) by Carlo Vergara and Trese by Budget Tan Kajo Baldisimo would also go through this process. Gerry Alanguilan’s Elmer was also self-published in separate issues. In collected form, Elmer won the Best Asian Album in France and nominated for the American Eisner Award for Best Graphic Album in 2011. It has since been published internationally.

Pinoy Manga and Indie Komiks

     In the year 2000, Culture Crash was released and ushered in the “Pinoy Manga” trend in Philippine komiks. The anthology was in full-color and was heavily influenced by Japanese manga and anime aesthetics. Articles written in English about Japanese films and music were also part of the book. The stories themselves though were mostly written in Filipino. The popularity of Culture Crash led to the country’s first comics convention C3 Con in 2002.  English-language “Pinoy Manga” magazines such as Mango Jam would follow the trend which still proves to be popular today. 

     With the collapse of the komiks magasin industry in the mid-2000s, the indies took over. Due to the opportunities created by desktop publishing, the online community, and komiks centered events such Komikon, the grass-roots indies are what komiks historian Randy Valiente calls the “new face” of komiks.

     Ang Maskot by Macoy, a photocopied black and white pamphlet has become a cult favorite and an independent short film version was produced. Trese also began as photocopied indies picked up by mainstream book publisher Visprint.

     In May 2013, Flipreads converted independent komiks into digital format and released them for free for a limited time. These e-komiks included Ang Maskot, Mythspace by Paolo Chikiamco and various artists, and CADRE by Emil Flores and Ron Escultura.

     From a strip drawn in Europe to digital comics, the komiks continue to evolve and provide an outlet for expression and a source of entertainment and inspiration for people in the Philippines and beyond. 


Emil Flores teaches at the UP Diliman Department of English and Comparative Literature.







Papaano Babasahin ang Panulaang Filipino Ngayon? ni Louie Jon A. Sanchez

In our continuing Exclusive Content Series, Ateneo professor and award-winning poet Louie Jon A. Sanchez writes about the state of Filipino poetry today. –Webmaster’s note

Nais kong simulan ang pagninilay na ito sa ganitong tanong: paano nga ba?  Pagninilay ang metodo ko, isang pamamaraan na hinuhubdan ng pagpapanggap; at bakit?  Sapagkat mambabasa lamang naman din ako—isa sa maraming kasapi ng masasabing “lipunan” ng mga mambabasa sa Filipinas ng nilalang na tinatawag na “Panulaang Filipino” (Mayroon nga ba nito?  At nasaan?  Baka isa rin itong “pangangailangang katha” ).  Hindi ko mithing magpanukala ng nakayayanig, basta-basta maglista ng mga akda at pangalan (at bumigkas ng libak o papuri), o magpatuloy ng pagtatala sa tumatakbo pa namang kasaysayang pampanitikan.  Samantalang ibinabahagi ko ang nakayanan kong basahin at pag-isipan sa loob ng ilang taóng pag-aabang sa tula, inuusisa ko rin ang okasyon ng aking pagtatanong.  Na isang mas mainam na pamamaraan ng pagsusog sa pagtatanong hinggil sa “lagay” ng panulaan—kung ang ibig sabihin natin ng “lagay”ay ang katayuan nito, o kung papaano ito inaanyuan ng kasalukuyang pagsusulat.  May kinalaman din sa saysay ng salitang “lagay” ang “kinalalagyan” o lunan ng isang bagay, marahil sa isang pag-usad, pagsulong (o pag-urong, hindi kaya?).  At kung idadawit pa ang Espanyol na anyo nitong “estado”, baka hindi na rin maiwasang idawit, ngayon pa lamang, ang pagiging nakalugar ng usapin ng pag-uusisa sa lagay ng panulaan, sa pook na bumibigkas, nanalinghaga dito.  Ang pagtatanong hinggil sa “lagay” ng “Panulaang Filipino” ay nakasalalay kung gayon sa lapot ng kahulugan ng salitang ito na nagtatangkang pulsuhan ang tula bilang isang mahalagang praktika ng pagpapakahulugan.  Kailangang dumaan tayo sa pakikipambuno sa salitang ito upang higit na mapalitaw ang saysay ng panulaan para sa kasalukuyang panahon, at sa kasalukuyang mga makata.  Sa pamamagitan nito, mauusisa natin nang husto ang orisonte ng mga posibilidad ng mahalagang tanong ng tangkang paliwanag na ito: papaano babasahin ang Panulaang Filipino ngayon?  Mga posibilidad sapagkat talaga namang marami.  Sisikapin kong makapaglahad ng substansyal, sa pamamagitan ng pagliliwaliw sa mga lunan ng pangunahing kaisipang mararating natin ng pagdalumat, at sa huli, pagbasa ng mga tulang sa ganang akin ay maaaring magpakita ng ilang pangunahing problematika ng panulaang inilulugar natin sa ngayon, at inilalarawan natin bilang “Panulaang Filipino”.  Samantalang ninasa ko ang maging mas masaklaw sana (at napakahirap nito; patunay diyan ang unang borador ng sanaysay na ito na isinulat ko noong nagdaang Mayo), nakatuon lamang ang talakay sa mga tulang nasusulat sa kinikilala nating “Pambansang Wika”, sa Filipino, bagaman may iba na rin akong mga pagbasa sa wikang ito, na makikita sa mga susunod na salaysay.

Bilang isa ring tumutula, masayang isigaw na lamang ang tugon na malusog, malusog ang panulaan!  Ang taon pa lamang na ito, ang 2013, na animo’y “taon ng tula,” wika nga ng isang makata, ay kapanapanabik na taon ng paglabas ng mga una at bagong aklat ng mga tarikan at baguhan.  Sa ili na ito ng ating bayan na kakaunti ang pagkakataong makapaglathala, lalo na ang makapagpalibro, sagana nang maituturing ang ani ng panulaan.  Dapat nang tagayan.  Kaya mahirap kung ipipirme lamang sa Filipino ang talaan, sapagkat wika nga, may lakas sa bilang.  Sa pag-alam ng “lagay” ng “Panulaang Filipino”—na hindi na lamang dapat maipook bilang Tagalog o Ingles, kundi pagsasaklaw na rin sa diskurso ng matulaing proyektong isinusulat sa mga wika ng rehiyon—kailangan nating pagsama-samahin ang buong produksyon upang makita ang kabuuang paglalawas sa panulaan at upang kumawala na rin sa di kritikal na kompartamentalisasyong nakabatay sa lupalop, maging sa kinaaanibang samahan, o piniling politika, na bagaman mga lehitimong usaping nagpapaliwanag hinggil sa pagtula ay nauuwi rin madalas sa fetishisasyon—ng kabukuran, ng pagkakaiba, ng pagiging “bago”—at kung saan ayaw kong makanal.  Ang tanong hinggil sa “lagay” ay pag-uusisa sa kalusugan sa isang katawan, sa lawas na ito ng panulaan.  Bagaman sari-sari ang pook ng mga pintig ng tula sa katawang ito, isang buong katawan itong pinakikiramdaman, pinupulsuhan.  Sa kabuuan, ano ba ang masasalat na mga pintig?  Ano ang sinasabi ng katawan ng Panulaang Filipino?  Naririto, marahil, bagaman hindi ito depenitibo kundi mga sintoma, na maaaring ituring na mabuti at masama: ang apat na pangunahing palathalaang akademiko sa Filipinas ay patuloy na naglalabas ng aklat, kaakibat ang mga umuusbong na palathalaang akademiko sa labas ng Maynila, wika nga ng isang hinahangaang iskolar.  Naririyan din ang mga makatang masasabing nasa labas nitong Maynilang ito ngunit nakikipagtalastasan at minsan pa nga ay nilalampaso ang diskursong pampanulaan ng Maynila (kapuri-puri ang mga Ilokano, Bikolano, at Hiligaynon-Kiniray-a sa mga hakbanging ito; hindi pa natin naririnig ang Mindanao).  Paminsan-minsan, nasusumpungan natin ang mga komersyal na palathalaan na naglalabas ng mangilan-ngilang aklat ng tula.  Buhay na buhay naman ang palathalaang independiente, na nangangahas na ipabasa ang madalas marahas na pangangahas (mabuhay ang pagpaslang sa mga ama-amahang pampanitikan!).  Sa panahon ng paghihingalo ng tula sa naghihingalong Liwayway, may mga journal na sa internet na mapagpapasahan ng mga akda.  At malakas ang loob ng maraming makata na makipagpalitan ng talinghaga sa mga kabagang sa ibayong dagat sa pamamagitan ng paglalathala, iskolarsyip, at mga residensya.  Naantolohiya at naisasalin na ang ilan sa kanila.  Bahaging-bahagi na tayo ng diskurso, hindi tulad noong unang panahon na halos ituring tayong salingpusa sa maraming aspekto ng talastasang pangkultura.  Ang mismong katotohanang may tumutula pa, sumasali sa mga palihan at patimpalak, at gumagamit ng bagong midya sa matulaing proyekto ay higit pa sa sapat na katibayan ng panimulang tugon sa mga tanong hinggil sa “lagay” (kung hindi nga lamang ito pinroblema na nang mga nagdaang panahon).

Ngunit ayokong maging palagay na lamang sa ganitong pagsuhay sa eksternal na mga patunay, maging sa mainiping historisismo ng kasalukuyan, o ng kailan lamang.  Sa isang panahon, itinindig ni Virgilio S. Almario ang “banggaan” ng Balagtasismo versus Modernismo bilang buod ng Panulaang Filipino, ng mga salik at tunguhin nito.  Mahalaga ang sinasabi niya sa kaniyang aklat, na tumuturol din sa dalawang pangunahing diwa ng tula na bumabalangkas umano sa ating kamalayan—ang pagtulang “palabas” (na kinakatawan ng mga salawikain, at marahil ng Balagtasismo) at ang pagtulang “paloob” (na kinakatawan ng mga bugtong, at marahil din, ng Modernismo).  Madaling maghanay sa animo’y dalawang polaridad na ito ng “banggaan”, na kung mamasdang maigi ay diyalogo rin naman.  Ang diyalektika ay paghaharap ng mga panig, at ang paghaharap na ito’y tiyak din namang palitan at pagpapayaman ng mga tradisyon, bukod sa hidwaan.  Ang sarap pagpukulan ng titig ang salitang “palitan” dito dahil kung nagiging mabilis ang bigkas, palitán, nagiging imperatibo ang himig nito, na maaaring tumukoy sa isang radikal na aksyon ng pagbabago o pagrerebisa.  O pagtanggi sa nakamihasnan, sa status quo, tulad ng sa politikal na tama na, sobra na, palitán na.  Ngunit nagiging malumay ang saysay nito sa palítan, na tumutukoy naman naman sa magkaayong transaksyong na namamagitan sa dalawang panig na naghaharap.  Kaya kung kanina’y kailangan nating ilugar ang pagtatanong hinggil sa Panulaang Filipino ay kailangan din nating itindig ito sa kahit isang balangkas ng kasaysayan, na namumuhay sa mga ganitong mapahiwatig na palitan.  Halimbawa’y paniniwalaan natin si Almario, at ititirik natin ang pinag-uusapan nating “Panulaang Filipino” sa pagkakasaysayan ng Balagtasismo versus Modernismo: nasaan na ito, matapos na matuldukan ang huling pangungusap ng libro?  (Na may kaakibat pang isang interesanteng tanong: mapapangalanan din ba natin ngayon ang bagong nilalang na supling ng dalawang kilusang ito?  Puwede kaya ang “Modernong Balagtasismo” o “Balagtasistang Moderno” bilang katawagan?  At ano ang magiging katangian?)  Marahil, isa pang magandang tanong ay: natapos na nga ba ang Balagtasismo versus Modernismo na isinalaysay ni Almario?  May hinala akong hindi pa.  At kakatwa itong hinalang ito, lalo sa panahong nagbabandera ang marami ng mga panibagong “abangandismo”, at samutsaring ebanghelyo’t eksperimentong angkat mula sa mga neoimperyal na lupalop, at wari’y binubura ang ating konteksto.  Na hindi naman talaga masamang-masama, dahil ang mga ganitong kilusan mismo ang humubog sa “Balagtasismo” at “Modernismo” ng mga panahong pampanitikan na ikinasaysayan ni Almario.  Ang nakasasama, sa palagay ko, ay ang kawalan ng kritikalidad sa pag-unawa ng mga nagtatagpo, nagtatagisang pag-aanyo at pananalinghaga na bumubuo sa lawas ng “Panulaang Filipino”.  Sakaling tinatanggap nga natin ang mga kategoryang “Balagtasismo” at “Modernismo”, hindi naman natin kailangang pumili ng panig, wika nga.  Hindi ba mas maganda ngang isipin na naroroon ang dalawang espiritung ito sa kaibuturan, lumulubog-lumilitaw, wika nga ng bugtong?  Ang dalawang ito, itatwa man o tanggapin, ang humuhubog sa ating matulaing kaisipan.  Ang naglalambong na liriko at lumbay natin ay aral ng Balagtasismo; ang naghihimagsik na bisyon at berso natin ay turo ng Modernismo.  Sa pagitan ng dalawa matatagpuan ang mga sumunod na kilusang nagtangkang pumaroo’t parito sa maraming prusisyong nagtutuloy sa mga simbahan din ng dalawang ito.

Kaya marahil higit kong nais na magnilay ngayong pinag-iisip ako hinggil sa “lagay” ng “Panulaang Filipino”.  Hindi ko rin maiwasang ilagay ang mga ito sa panipi, dahil nababatid kong sa panahon ng pagduda at pagpapaliban (ikaw ang hari at guro ko, Derrida!), masarap isipin na ang mismong pag-iisip hinggil sa “lagay” ng “Panulaang Filipino” ay nangangahulugan ng pangangailangang titigang mabuti ang mga salita—na hindi ba mismong praktika at disiplina rin ng pagbabasa ng tula?  Bakit tinatanong ang “lagay”?  Kapag may sakit ang tao, o kung napaano, ganoon din ang tanong. Ano ang lagay?  Maaaring, mabuti na ang lagay, o masama ang lagay.  Maaari ring hindi matiyak ang lagay.  Ang “lagay” ay nagiging isang imahen na maaaring nakapagpapanatag, nakapanlulumo, o nakatitigalgal.  Isa pa, sino ang interlokyutor?  Sino ang tinatanong?  Sa pagbigkas ko halimbawa ng malusog, malusog ang panulaan!, sino akong may kakayahang pumulso?  Anong pinakamatuwid na posisyon ang nararapat sa aking umaamin na aktibong nakikibahagi sa mga gawain ng pagtula?  Sa palagay ko, madadawit na rin dito ang tanong hinggil sa lalim at lawak ng “pagkakakilala” ko sa nilalang na itong tinatawag na “Panulaang Filipino”, na totoo namang balangkas ng haraya, at nagmimithing igiit na mayroong tula at mga tumutula sa panig na ito ng daigdig.  Ngunit ano nga ba ang lahat ng mga pag-uusisang ito—na tunay namang katha ng sinasabi’t nagwakas nang pihit pa-wika—kundi paghahanap ng balangkas, paghahagilap ng anyo?  Nang simulan natin ang pagbabalik sa katawan bilang talinghaga, muli at muli nating ipinagunita ang halaga ng anyo, at kung papaanong nawawasak ang ideya ng construct sa pagpaparam, pagdedestrungka ng nilalaman, sa signifié.  Ang tula, sa una’t huli, ay paghahanap ng anyo, at sa Filipinas, ang pagtula ay masasabi kong paghahanap ng anyong “Filipino”.  Isa itong pakikipagsapalaran ng makata sa isang poskolonyal na kairalan.  Isang pagsilang pa-muli, isang muli at muling paglalakbay, isang pagharap sa libong pagkabigo at kamatayan, isang resureksyon, sa ngalan ng paghahanap sa bugtong na birtud ng pag-aanyo.  Nasaan nga ba sa katawan?  Sa tierra ng mga tanaga, diona, at dalit na itinala ng mga prayleng nag-aral ng ating mga wika?  Sa Jerusalem ng Pasyon?  Sa Berbanya ng Ibong Adarna?  Sa Albanya ng Florante at Laura?  Sa patria adorada ni Rizal?  Sa tinubuang bayan ni Bonifacio?  Tayong binukod ng mga pananakop ay nagnanasang maunawaan ang mabalintunang pagkakabukod natin.  Sa tula, binubukod natin ang ating danas, sa ngalan ng makasining na obhetismo, upang malayuan, matitigan ang matulaing saysay nito.  Samantalang inaalam natin, maaari, sa pinakabukal na paraan, ang lagay ng panulaan, itinatanghal din naman natin ang kabukuran natin, ang ating pagiging kapwa taga-usisa at paksa sa usapin.  Naririyan ang ating katawan, ang ating anyo.

Kaya, patawarin nawa ako, sa aking pagliliwaliw sa landas na ito ng pagtatanong hinggil sa pagbasa ng “Panulaang Filipino” ngayon, at sa aking madalas na paghingi ng tawad sa bawat binibitiwan kong salita.  Namumuhay ako bilang palaisip sa bansa ng duda, ng palagiang paghimpil upang magnilay.  Batid kong hindi mahahawakan kailanman ang katiyakan.  Marahil, ang pagiging laboy ng kamalayan ko’t palaging tigatig ay larawan din ng loob ng personang Filipino na namumuhay sa hypermediasyon ng maraming bagay: panitikan, kulturang popular, birong kami-kami lamang ang nakaaalam, mga laro sa salita at pun, atbp.  Malayo-layo na rin naman ang narating ng persona sa panulaang Filipino, mula sa pagsisimula niya bilang manlalakbay sa gitna ng bagyo at rilim.  Ngunit naroon pa rin siya sa gitna ng bagyo, na ngayo’y higit ang lupit at hagupit, sapagkat nagbagong anyo na ito mula sa pagiging relihiyoso at kolonyal na krisis patungong krisis na may kinalaman sa klima ng “posmodernong” sindak at ligalig, isag krisis na totoong personal at tungkol sa sarili.   Sa tangka kong bigyang-anyo ang “Panulaang Filipino” napadpad tuloy ako, muli at muli, sa tulang “Loser” ni Lolito Go (mababasa sa Likhaan 5), na sa palagay ko’y nagsasatinig at kumakatawan sa pag-aanyo sa “tulang Filipino” sa panahong ito ng ligalig, at pagkababad sa sinasabing hypermediasyon.  Sa isang palihan ko unang nakaenkuwentro ang tula at makata, at agad akong napukaw ng bagong ideya ng kumpisal na tinatangkang tupdin ng akda (hindi na niya kailangan si Sebastian de Totanes).  Ang sabi ng kaniyang unang linya: “Nag-unahan pa kaming ibrodkast ang napaagang wakas/ ng aming pag-ibig…”  Importante rito ang kakatwang pandiwang “ibrodkast”, ang pandiwang talamak ngayon sa popular na kaisipan.  Sa Facebook at Twitter nagaganap ang pag-uunahang nabanggit—ang pag-uunahan ng dating magkasintahan na ihayag sa buong daigdig ang kanilang hiwalayan—at maláy na maláy ang “celebritypikadong” persona sa pagiging animo’y “showbiz gimmick” ng pagpapaliwanag hinggil sa “closing ceremony ng aming hit teleserye.”  Naghihimutok ang persona sa naputol na relasyon, na may mediasyon ng social network.  Naghihimutok din siya bilang isang katauhang binabagyo ng kasalukuyang mga kahingian.  At dahil papalit-palit ng mga koda at namamangka sa ilog ng Ingles at Filipino, madaling naihambing ang obrang ito ni Go sa mga akda ni Rolando Tinio, isang moog ng Modernismo.  Ngunit masdang mabuti itong pagpapalit-palit ng diwa at wika dito, na buong tapang na naglalahad ng kritika laban sa kababawan ng mga kasalukuyang ugnayan, habang inilaladlad—hinuhugot sa pinakamalalalim na niloloob—ang sariling talambuhay at iba pang partikularidad:  “…Perhaps she’s right./ Ang buhay ko’y isang walang katapusang hunger strike.”  Nakalugar ang persona sa isang mapaniil na lipunang inilalarawan niyang “capitalist reality”, at wala siyang magawa kundi maging normatibo at katanggap-tanggap.  Naibigan ko ang tulang ito noon, at higit kong naunawaan ang suliranin ng persona nito, ngayong iniuugnay sa mga kasalukuyang proyekto ng pag-aanyo sa “Panulaang Filipino”.  Bilang poskolonyal na gawain, palaging problema ng pagtula sa Filipinas ang pagkilala at pagpapakilala sa sarili, at ang mga kalituhang binabata sa pamomroblema nito, na siyang palagiang bagyo ng pagkataong pambansa.  Kaya mahalagang-mahalagang sintoma ang persona ni Go sa kabuuang paghahagilap ng lawas ng persona sa tula sa Filipinas.  Inilulugar nito ang litong sarili sa kawalang-lugar, kasalatan, at kamangmangan ng ngayon, na sa tula ay isang espasyo ng salimbayang intertekstwal at interpersonal, habang iginigiit ang maaaring “katauhan” ng sarili gamit ang mga personal na detalye, bagaman lagi’t laging binabagahe ng isang tanong: “Kailan ka ba gigising?”  Ganito rin, sa palagay ko ang maitatanong natin hinggil sa katawang ito ng “Panulaang Filipino” na winawari natin bilang praktika ng pagpapakahulugan ng kasalukyan.  Kung ang persona sa tula ni Go ang tatanungin, naririto ang nilalang na ito na inilarawang “(s)ining ang…(isina)saing at hangin… ang (inuulam)”, : “Napakarami ko pang kayang gawin, tanggap na po ba ako?”  Sa tula, inuuyam ng persona ang proseso ng aplikasyon sa trabaho.  Sa pagkakataong ito ng pagninilay, tanong ito hinggil sa panauhang pinapagsalita natin bilang tayo, bilang kinatawan ng ating katauhan—na isang anyo rin ng pagharaya, pagrereklamasyon sa sarili.  Tanggap na ba natin ang katauhang ito?  Higit sa lahat, kilala ba natin?  Nagmamadali ang panahong ito na makilala ang sariling ito.  Kontrapuntal ang tula sapagkat bilang sining, naglulunoy ito sa konsentrasyon, sa pagtitig na hindi nagmamadali.

Tulad ng pag-alam sa poetikong katauhan, paghahanap din ng anyo ang pagsisiyasat sa mabagyong nakaraan, na magpahanggang ngayon ay paksa ng makatang Filipino. At nararapat lamang na problemahin ito sapagkat taliwas sa paniwalang maikli ang ating gunita, ang pinakamalaking suliranin talaga natin, sa aking palagay, ay ang kakayahang maging mapanuri sa mismong paggunita, sa mismong pagbalangkas at pagkakabalangkas sa ating gunita.  Itinungtong natin sa kasalukuyan ang “Panulaang Filipino”, at dahil sa kaniyang danas ng disorientasyon sa mga bagay-bagay sa pook at panahong ito, kailangan niyang katawanin ang mga kontradiksyon ng kaniyang kaakuhang lumalakad sa banghay ng kasaysayan, upang kahit papaano’y higit na mahinuha ang kahulugan ng kaniyang pag-iral.  Nagsasangang diwa para sa akin ang salitang “kontradiksyon” dito dahil hindi na lamang ito nangangahulugan ng salungatan ng dalawang bagay (na maaaring bumuo ng isang marikit at Pormalistang balintuna).  Dalawang salita ang kinakatawan ng “kontradiksyon” sa etimolohiya—ang “kontra” ay pagsalungat, at ang “diksyon” naman ay halos kaugnay ng salaysay bilang “pumpon ng mga salita.”  Sa isa pang tulang ibig kong pagnilayan, ang “Martial Law Baby” ni Alwynn Javier (mababasa sa aklat ng makata na Ang Pasipiko sa Loob ng Aking Maleta), itinatanghal ang pagsasangang-diwang binabanggit bilang lohika ng interogasyon ng nagdaan, at bilang isang kasalukuyang pag-aanyo ng Tulang Filipino, isang pagsisiyasat ng sariling mga pagpapakahulugan sa “katha” at “pagkakakatha” ng nakaraan.  May kumpletong ahensiya ang persona sa pagsusuot niya ng pagiging katauhang “supling” ng panahon ng diktadurya.  Muli at muli niyang ginagampanan ang trabaho ng pagkontra-paglalahad, pagkontra-memorya, na nailarawan na ng isang kritiko hinggil sa mga kuwentista at nobelista natin sa Ingles na parang hindi makausad sa paksa ng Batas Militar at paniniil ni Marcos.  Ngunit isang buong proseso ng pagpaslang na Edipal pa nga ang tinutupad niya, at hindi lamang basta-basta paglalahad, pagbubunyag ng mga di na rin naman lingid na rimarim at kasamaan (na sa palagay ko’y hanggahan ng katha; mahaba-habang salaysayan ang lagi nitong kailangan).  Ituturing niyang “idolong ama”, “diyos ama” sa simula si “Apo Lakay”, na minamasdan sa pagkakahimlay sa salaming ataul sa mausoleo sa Batac, Ilocos Norte, at titingnan at titingnan niya ang labí nito bilang sinekdoke ng kaniyang personal at pambansang kasaysayan.  Maraming pangamba ang persona sa harap ng kaniyang halimaw, gayong tiyak siya sa maraming “kabutihang” idinulot sa kaniyang pagkatao ng lipunang nasumpungan niya, ang lipunan ng Martial Law: “Binata na ako, aking ama./ Di ka pa rin naaagnas gayong alabok na/ ang iyong alaalang ipinagtutulos ko/ ngayon ng kandila…”; “Papaano kita lilimutin gayong/ binibigkas ko ang tabas ng iyong dila?”; “Paano ako aalma?/ Magmartsa man ako sa Mendiola,/ nakahambalang pa rin ang iyong barikada.”  AlaalaPaglimotPag-alma.  Pawang mga diksyon na kumakatawan sa bokabolaryo ng pagrerebisa, pagbabaluktot sa saysay ng yugtong mabagyo na iyon ng malapit na kasaysayan.  Sa “muling pagpaslang” ng persona sa amang ito, muli niyang sinasalita ang agon ng kaniyang malay at pagkatao, na muli at muli ring inilalahad ng mga kuwentista natin sa maikling kuwento at nobela.  Ngunit binibigyan niya ng tinig ang persona rito upang siyasatin ang diksyong umiiral, nakatitik sa pagkatao.  Sa pamamagitan nito niya nasusumpungan ang kontradiksyon na aking binabanggit sa simula.  Sa pagpapasapi sa multong ito ng nakaraan, nagagawa niya ang sariling eksorsismong pinagliliyab ng “lahat ng naipong poot”.  Si Marcos ang deus ex machina, wika nga at kailangan nang takdaan ang kaniyang “katapusan”.  Tumatakas ang saysay ng mga pangyayaring ito ay “itinatakas” ng persona ni Javier ang makahulugang bisa ng diktador upang kaniyang mapaglagablab at masupil.  Ang mismong salitang “diktador” ang nagpapahiwatig ng motibasyon sa likod ng nasang humulagpos sa pagkapiit ng persona sa kahulugan.  Sa huli, sa pagpaslang na tutupdin ng persona, matapos ng eleganteng ligoy ng paglalahad ng kaniyang karakterisasyon bilang “mabuting” mamamayang supling ng bagyo ng diktadurya, aaminin niya ang sariling parikala: “Ako ang tagapagmana ng iyong impiyerno.”

Ang pagpaksa sa nakaraan ay pagsisiyasat din sa kung papaano tumitingin ang Panulaang Filipino sa kaniyang kasalukyang kaligiran, ang kilometro zero ng pag-iral.  Ang ipinahihiwatig na tanong ng persona, ang ano ba ang totoo, ay may kinalaman sa madalas na pagtatanong natin hinggil sa ating realidad at danas, sa lupalop na ito ng bayang sawi.  Sa panahong ito.  Kadalasan, wala itong anyo, mahirap malirip, at hindi sumasapat ang mga hypermediasyon na kinalulugdan ng marami.  Kailangan nang higit na matamang pag-usisa, ng solidong paggalugad.  Kaya naghahanap ang Panulaang Filipino, lagi’t lagi, ng anyo—ng kahit papaano’y tiyak na hubog na magiging katawan, kinatawan ng paraan ng pagtingin nito.  Kaya sa kabila ng pagpasok ng maraming interesante’t kamangha-manghang “bagong” pag-aanyo ng panulaan—mulang konseptwal na pananaliksik hanggang kakatwang paglulubid ng salita—hindi pa rin namamatay ang ideya ng anyo, na madalas iniuugnay sa “tinalikuran” nang Balagtasismo ng mga “Modernista”.  Na sa palagay ko’y isang lisyang pagbasa sa ugnayan ng makatang Filipino sa anyo.  Sa bahaging ito, nais kong bigkasin ang ideya ng katatagan, na kung sa anyong pampanulaan ay nagiging mahusay na lunsaran ng poetikong pagtinging tigib sa estabilidad—sabihin mang ito’y kathang katuturan din.  Kailangan ito, at tinatanggap na kailangan ito ng nilalang na tinatawag nating “Panulaang Filipino”.  At  hindi na lamang ito tumutukoy sa mababaw na usapin ng pagwawaldas ng oras sa pagsisimula (at pagpapapiit) ng makata sa anyo bago magberso libre—isang simplistikong pananaw ng ilan.  Ang tula ay anyo sa mula’t mula, at hindi nito matatakasan ang ganoong katangian ng katatagan ng bigkas.  At ang katatagan dito’y hindi na rin lamang tumutukoy sa tiyak na bugso ng bigkas sa taludtod, saknong, at buong tula.  Ang kakatagan dito’y matatag na pinamumuhatan ng tingin, ng pagbaling sa danas, na kahit nahaharap sa kalituhan at ligalig na siyang daigdig ng makatang Filipino, ay nakapagrerehistro ng mga paninindigan.  Ang anyo ng tula ay mismong talinghaga ng ganitong pangangailangang kathain ang ating kakayahang tumugon sa ating danas sa tuwi-tuwina.  At halimbawa ng ganitong katatagan ang kamakailan lamang na ipinamalas ng papausbong na makatang si Patrick Quintos, na itinutudla ang kasalukuyang mga danas ng sindak, habang nakatungtong sa estabilidad ng anyo.

Gusto kong maging bala


Balang ikinarga sa isip ng gipit.

Balang ibubuga sa simpleng kalabit.


Tinggang ikinasa ng tákot sa digma.

Kapag ipinutok, iyak ang katugma.


Matuling lilipad at di maliligaw.

Tagô sa kamera’t mga balintataw.


Malaya’t payapang guguhit sa hangin.

Mainit na bakal ng mga dalangin.


“Sa ngalan ng ama’t espiritung anak.

Aba, inang luksa sa bahay na wasak.”


At tatagos ako sa ano mang dingding.

At tatagos ako sa lahat ng daing.


At balang babalik sa sariling hungkag.

Tahimik sa wakas: Basyong malalaglag.
Ang anyo ay kopla, ngunit may sukat na lalabindalawahin sa sesurang anim—ang taludtod ng Florante at Laura.  Tiyak na tiyak sa pagpapausad ng kaniyang tugon sa isang digmaan, maging sa pagpapaigting ng damdamin ng persona-bilang-bala, gamit ang piniling pares para sa mga monorima, na nagsasakatawan ng ingay, sagitsit, at pinsala ng sinekdokeng ito ng kaguluhan.  Sa piling ng bagabag, na matulaing kaisipang inihahayag ng persona, tumatayo ang makata sa balangkas ng tradisyon upang masiyasat at sa huli’y masapol nang mabuti ang epekto ng karahasan at digmaansa tao.  Madaling maibigan ng mga Pormalista ang tulang ito, hindi lamang dahil sa pagpili sa anyo, kundi pati na rin sa matulaing katahimikan na ipinahihiwatig ng mismong malikhaing pihit ng pagnanasang maging bala, na walang sinisino at ang batas lamang na sinusunod ay ang pagtahak sa direksyon ng pagkakapaputok dito.  Ngunit ang madalas na hindi nahahagip ng marami ay ang mismong ideya ng “katatagan” ng anyo ng tula bilang halagahan sa pagharap, lalo sa mga ganitong maunos na sandali sa kasaysayan.  Kailangan natin ang katatagang ganito sapagkat hindi maaaring manatili tayo sa pagkamabuway.  Binabagyo tayo ng alinlangan bilang kultura, at nasa isang ideya ng matatag na pagtalima ang higit na mas makapangyarihang pananaw.  Sa dakong ito ng katatagan tayo nakasasapol, tulad ng tulang ito.  Ang krisis ng makatang Filipino ay ang krisis ng pag-aanyo, at hindi siya naghahanap ng anyo upang itanghal lamang sa isang artipisyo ang balanse at ganda ng kaniyang saloobin.  Hindi niya maaaring sayangin ang sining sa ganoong makasariling hangad.  Kailangan niyang tibayan ang kaniyang dibdib upang matitigan, mata sa mata, ang kaniyang kalituhan, maging ang kasaysayan.  Kailangan niya ng matibay na matitindigan upang maisiwalat ang kaniyang nakikita—na madalas ay tinatanggihang makita ng marami.  May ideya ng katiyakang ipinahihiwatig ang tunog ng tatag,  sa mabilis nitong bigkas at halos ultimang pagparam sa tunog habang nabibikig ang lalamunan, habang bumibitaw ang ulinig ng huling pantig.  Ngunit naroroon sa pagbigkas na iyon ang posibilidad ng pagsagot, ng panunuligsa, ng pagkakamit-muli ng tinig matapos ng makailang ulit na pagkakapipi o pananahimik.  Sa tangkang pagpasok ng persona ni Quintos sa kamalayan ng bala, namalas niya ang lamig nito’t kawalang-pakundangan.  Mananakit ito o papatay sapagkat iyon lamang ang tangi nitong alam.  Pupuksa ito at maminminsala gamit ang bugtong na kapangyarihan.  Kahit nakakitigalgal ang mga imahen, ang maláy na pagpili sa anyo ang nagpatatag sa paninging ito, na paningin din ng maraming nasasangkot, at nakikisangkot sa pag-iral na Filipino.  Ang pagtingin ay hindi lamang pagpili ng titingnan, kundi pagsisiyasat din ng nakikita.  Kung nakatindig sa isang matatag na lunan, nagiging mas matalim ang namamalas na kaanyuan.

Sa haba ng ikinatalogo kong mga tanong sa sarili hinggil sa pangunahing tanong natin sa sanaysay na ito, may ilan akong mahahalagang kabatiran: una na riyan ang pananatili ng pag-iral ng ideya ng “Panulaang Filipino” na bagaman mahirap mabigyan ng buo at ganap na anyo sa ngayon ay lalaging magiging buhay at pumipintig.  Sa katawang ito nagkukrus ang landas ng lugar at kasaysayan, sapagkat sa mga ito binibigkas, nilalalang ang “Panulaang Filipino”—sa lupain nina Lam-Ang, Aliguyon, Labaw Donggon, at Bantugan; umiiral din ang nilalang na ito sa kasaysayang tiyak namang lagpas pa sa nalalaman at ipinaalám ng pagkakasaysayan mulang 1521.  Na nabuhay ito sa kabila ng maraming bisyo ng kolonyalismo, at balakid ng pagkakataon, ay mabuti nang senyal para tayain ang lagay nito.  Ang pagtatanong ng lagay ay nagpapatunay ng pag-unlad nito.  Isa pa, sa paglalahad natin ng sarisaring salimuot ng usaping ito, nakalulugod isipin na ang “Panulaang Filipino” ay namuhay, at binubuhay ng krisis, na lumalagpas sa hanggahan ng—bagaman sumasakop din sa—wika, lugar, politika, at estetika.  Totoong napakaliit na bahagi lamang ng panulaang nasusulat sa Filipino bilang representasyon ng kabuuang lawas, ngunit mabuti na rin siguro itong gamiting sinekdoke sa pagkakataong ito—isang panandaliang kalingkingan, kaysa sa tangkang bigyan ng mapanaklaw na metonimya o pangalan—ang Pambansang Panulaan.  May iba pang papel at panahon.  Sa pagtatangkang ilahad ang ilang natatanging tendensiya ng pagtula sa kasalukuyan, hinahangad ang magkaroon din tayo ng pagkakataong masulyapan ang mga problematika ng pagtula sa bansa, na nakatindig sa pagkilala sa sarili, pag-usisa sa nakaraan, at paghagilap ng pinakatamang anyo para sa ginagawang matulaing pagtingin at pagsisiyasat sa karanasan.  Problematika ang ginagamit kong salita dahil dalumat ang sinapupunan at puntod ng tula, isang proseso ng pag-iisip: kapag ginamit ko halimbawa ang “tunguhin” o “pamamaraan” ay para bang tinutuldukan ko lamang ang posibilidad ng aking pagninilay.  Mas gusto ko ang kawalang-katuldukan, ang ideya ng malawak na orisonte, na buháy sa diwa ng dalumat, na mas akmang rehistro sa kasaysayang pampanitikan.  Naniniwala ako na bukod sa pamamaraan, ang nararapat na sipatin ay ang mga bagay-bagay na pinipiling talakayin, tingnan ng makata, na sa dakong huli ay hindi maiiwasang maiugnay sa usapin ng kabansaan.  Para sa akin, ang tula, para maging tula, ay nararapat na lumagpas sa usapin ng kakanyahan at kakayahan.  Lagi’t laging may krisis sa daigdig na ito ng Filipinas, at nang itatag ng ikalawang bugso ng Modernismo sa panulaan ang himagsik sa tula noong Dekada ‘70, hindi lamang itinatag ang modernistang sensibilidad na natutuhan sa mga modelo’t nabasa.  Itinatag din ang sariling tindig sa isang konteksto na nagkakasaysay dahil sa araw-araw na danas ng krisis, mula nang bigkasin nang araw na yaon ng Setyembre 21, 1972 ang sumpa ng diktadurya.  Nag-iba man ang mukha ng pamahalaan ay naririto pa rin ang krisis—o mga krisis.  Kung tama si Almario, mukha ngang ipinagpapatuloy natin ang mga naitatag na pamomroblema sa pamamagitan ng reklamasyon ng sarili, kontrapuntal na pagbasa sa kasaysayan, at pagpapaloob sa katatagan ng tula bilang anyo, sampu ng iba pang problematika.  Ang tula ay problematika, at pamomroblematika, kung gayon, kaya’t hindi basta-basta maisasantabi ang mahirap, masalimuot na pagdalumat na tulad ng ating isinagawa.  Nagkakamali lalo ang nagsasabing ang Filipino ay hindi “teorya”, dahil ang mismong pagkakabit-kabit ng mga salita, ng “Panulaan” at “Filipino”, ay isa nang ngang gawain ng pagdalumat, isang paglukso sa hangin na kundi matutuhang paghusayin ay makahahangal.  Nabubuhay tayo sa teorya habang nagbabasa at sumusulat ng tula.  Ang tula mismo ay teorya, kaya napagpasyahan ko ang ganitong mapagmunakalang salaysay.  Hindi pa tapos ang aking pagbabasa, at wala pa akong maibabahaging katuldukan.  Ngunit sa huli, maaari nating matiyak ang ilang bagay: ang proyekto ng “Panulaang Filipino” ay proyekto ng mga muling pagkatha sa sarili, sa kasaysayan, at sa kinatatayuan—sa arkipelahikong sulok na ito, ang sulok nating takda.  Ang pagbasa kung gayon, sa una’t huli ay paghahagilap sa bait, kaalaman, at kabatirang ipinalilimot o nawawalan ng kabuuan dahil sa mga krisis ng nagdaan at kasalukuyang kasaysayan.



Lungsod ng Caloocan

Setyembre 21, 2013





Dateline: Iowa 2013 by Mark Angeles

Published poet and activist Mark Angeles writes from Iowa. He received his 2013 Palanca award in absentia. –Webmaster’s note

Before I share with you “how I sold my soul to the devil,” let me detail what other people think about me in the last decade that I have pursued my literary writing. I have been asked a couple of times where I teach and if I am Bob Ong. It is flattering to know that people assume that I teach in college. Having the title of a professor tagged to my name yields an aura of confidence on my expertise. But no, I don’t teach in college. I don’t have MA units. And I am not Bob Ong.

Right after I turned my tassel to my left side when I received my bachelor degree in Journalism at Polytechnic University of the Philippines, Sta. Mesa, Manila, I was hired as a grade school teacher at a private school in Makati. A fresh graduate that I was, they let me handle an advisory class, take over the student publication as adviser, and coach our representative to the National Quiz Bee. Because the students were from well-off families, I had a taste of what they could offer. I begged for a sleigh after receiving Christmas gifts from my students. Little did I know that those tokens of gratitude will take their toll come deliberation of grades. So in 2002, when summer vacation came, I was at a crossroad.

I am thankful that in the same year, I found my way back to what I love best: writing and organizing. Soon after, I was elected vice president for Luzon of the College Editors Guild of the Philippines (CEGP), the largest alliance of tertiary school publications in the country. The death of a fellow guilder, Benjaline “Beng” Hernandez, the 22-year old campus journalist and human rights activist who was killed by government troops in Arakan Valley, North Cotabato, became my catalyst for going back to the fold of the national democratic movement. Since then, I have travelled around the country to lecture about journalism and literature in different universities. I was also tasked to oversee our formations and chapters in Luzon. On October 2002, I chaired the Luzonwide Lunduyan Journalism and Arts Workshop in Ateneo de Manila University (AdMU). It was made possible in partnership with the editors of Matanglawin, the official student newspaper of AdMU in the Filipino language.

Serving full-time as a national officer, I have been invited to speak at lectures and fora (one of which was to debate Senator Juan Ponce Enrile’s motive in amending Electric Power Industry Reform Act or EPIRA), facilitate workshops, and judge contests. The invitations continued to pour in even after my stint at CEGP. So for the most part, if I have the bearing of a professor, it was because of CEGP and my fellow guilders.

For some personal reason, I left CEGP before I finished my term and took the job as a corporate slave in Makati. I have worked in the BPO industry for seven years and came through dial-up, DSL, and cable accounts as a technical support representative. But my heart never left the cause. I tried to be useful as a poet—getting published in and Pinoy Weekly without asking for any honorarium, joining poetry groups like Pinoypoets, Guniguni: the absent muse, bawal_isilang_dito, and Kilometer 64 (it was the late poet and journalist Alexander Martin Remollino who invited me to the group), and engaging in theoretical discussions about politics and literature.

My fix before was to find someone in cyberspace to talk to about poetry, someone to share my poems with. And because of Pinoypoets and Guniguni, I found poetry enthusiasts like me who became my friends for years. But it was because of bawal_isilang_dito and Kilometer 64 that I was able to relive my days as a mass activist and student leader. We did not only cultivate our poems. We mulled over their raison d’etre. We took them to the streets.

In 2005, my poems have started to get anthologized in books like Sa Kabila ng Ritmo (emanilapoetry), 24/7 Walang Panahon (Philippine Collegian), Literary Apprentice (UP Writers Club), and Crowns and Oranges (Anvil Publishing).

The next year, I attended the Iligan National Writers Workshop (MSU-ITT Iligan City) and IYAS Creative National Writers Workshop (University of de la Salle-Bacolod). My name was included in the anthology Truth or Consequence (Publikasyong Iglap of Congress of Teachers and Educators for Nationalism and Democracy) as one of the contributors but my work was not there (probably the first literary desaparecidos in the industry). Publikasyong Iglap published my poem in their next anthology, Subverso: Mga Tula at Kuwento Laban sa Politikal na Pandarahas.

It was in 2006 that I have been called many names, including “gago” and “tanga.” To be exact, a multi-awarded poet said of a critical essay I wrote that year, “malikhaing kagaguhan” and “katangahan hinggil sa daloy ng kasaysayan ng panitikang Filipino.” The next year, a poet also challenged me to a fistfight because I expressed my distrust and disgust over a judge’s decision on a contest I was a part of. Three years later, that judge gave me a Palanca for my poetry suite in Filipino.

I cannot put these things behind me. In fact, I am bringing these memories to Iowa. I am aware that many established writers in the Philippines have already raised their eyebrows over the news that I am our country’s lone participant at the International Writing Program. I am also aware that this spite is not exclusively thrown in my backyard. It has happened to some of the participants in the past.

Why am I going to Iowa? I can give you my answer. But I think what some writers really wanted to know is, Why was I chosen to go to Iowa? Let me give you the news: Only the people from the International Writing Program can answer that.

So let me answer the first question. I have realized that being a participant of this country, I am representing not just my affiliation—my sentiments in connection with the national democratic movement—but also with those who oppose my views. Thus, I am representing all the Filipino writers in English, Filipino, and other languages in the Philippines. I am representing those who want to kill Pilipinas and those who want to kill Filipinas. I am representing pluralism in the literary strata of this country, historically and culturally.

I am not just representing myself as a poet, fictionist, essayist (whatever pretentions I have, as some people view it). I am going to Iowa wanting to be recognized as an activist poet (to which some people would find pretentious as well). I want to bring Andres Bonifacio to the attention of the international scene. I am not a scholar, going there to pursue career advancement. I left the Philippines with no plan of advancing my own career other than volunteering for Kilometer 64 and Karapatan, a human rights alliance; continue my lectures in universities which had already sent their invitation prior to my flight; and, hopefully distribute books for free.

The first thing that crossed my mind when I received the news from Tony Perez, the cultural affairs specialist of the US Embassy in Manila, was the word “pensionados.” Around that time, I was doing a research on the migration of Filipino workers in Hawaii. The aspirations of those workers were essentially the same as the pensionados who went to the U.S. ahead of them—it was the American dream. When the workers arrived in Hawaii, they realized that they were exploited like they were slaves.

My first encounter with “Iowa” was from a short bio of Rolando Tinio whose poems I loved. The last time I saw it (before I submitted my requirements to the U.S. Embassy in Manila), it was attached to Gelacio “Chong Gelas” Guillermo’s name. Chong Gelas is famous for his critique “Espasol versus Nilupak”[1] and his reply to Eugene Gloria’s tirade, “To Gellacio Guillermo in Iowa City.”[2] Kilometer 64 bestowed the honor Makata ng Bayan on him. I have encountered some notes about Fulbright scholars as well but these things don’t have luster to me. In fact, I never imagined to travel anywhere outside of the Philippines before the opportunity came. I only applied for a passport because it was needed for the international writing program.

A self-proclaimed poet activist whose expenses in Iowa was partially funded by the US Embassy in Manila—it looks like I have sold my soul to the devil—a paradox. I will probably collect name-callings again. I have nothing to prove to you other than my corpus of works and awards, my sympathy to the oppressed, and my poor English. Let me tell you though that I have brought key chains made by political prisoners in our country. I will give them to each participant in the program not just as a token of friendship, but as a confirmation that, yes, we have not yet attained lasting peace and justice in the Philippines; and, yes, we are steadfast in fighting for our basic economic and political rights. I know that I have brought the kindheartedness of my friends and family, but I hope I have also carried with me the respect of my enemies.


Kung paano akong nagkaroon ng mens ni Bebang Siy


Hindi ko inakalang magiging koleksiyon ng sarili kong mga sanaysay ang It’s A Mens World. Sa pinakasimpleng pag-uugat, nagsimula talaga ito as a book project, pero hindi akin kundi sa isang grupo.

Taong 2008 noon nang mag-publish ang Psicom ng Pinoy version ng Chicken Soup for the Soul, ito ay ang Sopas Muna. Binubuo ito ng mga sanaysay na isinulat ng aming grupo, ang Panpilpipol. Pagkaraan lamang ng ilang buwan mula nang mailabas ang Sopas Muna, ang sabi sa amin ng Psicom ay isulat na raw namin ang Sopas Muna 2. (Hindi ako naka-monitor sa sales pero para abisuhan kami ng ganito, I guess, bumenta ang Sopas Muna 1.) Agad kaming nag-meeting, ang mga taga-Panpilpipol: ako, Wennie, Jing, Rita, Haids at Mar. Dito pinag-usapan kung ano ang magiging tema ng Sopas Muna 2 (childhood ang napagkasunduan) at tulad ng dati, tag-aanim na libong salita kami para makasapat sa 24,000 words per book na takda ng Psicom. Sa anim na libo, bahala nang mag-budget ng number of words per essay ang bawat writer sa amin. Kung gusto kong anim na tag-iisang libong salitang sanaysay ang ipasa ko, puwede. Kung gusto kong isang mahabang sanaysay composed of 6,000 words, puwede rin naman. Ito ang naisip naming rule sa Sopas Muna 1 para may variety sa length of works sa loob ng aklat, at ito na nga rin ang napagkasunduan namin para sa part 2 ng nasabing aklat.

Nag-umpisa kaming magsulat at nagtakda na ng deadline. Pagkatapos ng deadline ay isinalang namin ang aming mga sanaysay sa isang self-imposed workshop. Nag-meeting kami sa bahay ko, kanya-kanyang bitbit ng photocopy ng mga sanaysay, latag ng banig, tagayan ng balde-baldeng kape. Bawal antukin. Nagkatayan kami ng mga akda buong magdamag. Katayan talaga kapag workshop, hindi sinasanto ang mga relasyon, ang mga friendship, ang special memories. Maganda kung maganda. Retain! Palitan ang alanganin. Rewrite! Kung maraming alanganin, major make over! Pangit kung pangit! Tanggalin ang pangit!

Pero buti na lang at walang nagsolian ng kandila (ninong at ninang kami ng panganay ni Jing) bagkus ay  lalong tumatag ang pagkakaibigan namin dahil lumabas na bonding time din naman ang mga workshop na ganito. Bukod doon ay gumanda pa ang koleksiyong nabuo namin. (Kaya 100% sure kaming bebentang muli ang Sopas Muna 2.)

Sa workshop na ito unang nasilayan ng ibang tao ang mga sanaysay ko na It’s A Mens World, na noo’y pinamagatan kong Regla Baby; Nakaw na Sandali; at Pinyapol.

Excited kaming mga taga-Panpilpipol. Isa na namang aklat ang aming isisilang. Panglima na ito with Psicom kung sakali. Ang mga nauna ay:

  1. Hilakbot (tungkol sa mga haunted house na binisita namin para sa aming research paper sa isang subject sa masteral course kung saan kami naging magkakaklase);
  2. Haunted Philippines 8 (ang ibinayad sa amin sa Hilakbot, P15,000 na one time payment at divided by 6 pa ‘yan sa lagay na ‘yan, ay ipinanglakwatsa namin. Nagpunta ang buong grupo sa Sagada. Pagbaba namin sa Manila paglipas ng ilang araw, inalok uli kami ng Psicom na magsulat ng aklat ng katatakutan. Ginawan namin ng horror stories ang mga napuntahan naming pasyalan sa Sagada. Ito ang laman ng aklat na HP 8.);
  3. Haunted Philippines 9 (nag-isip kami ng bagong tema para sa 3rd horror book namin, at dahil uso ang ukay-ukay noon, second hand items ang aming naisip. Nag-field trip kami sa mga tindahan ng antique at segunda mano sa Cubao Expo para lamang dito.); at ang
  4. Sopas Muna 1 (ang unang aklat namin na inspirational ang himig).

Habang nirerebisa ng bawat isa ang mga na-workshop na sanaysay, nakipag-ugnayan uli ako sa Psicom.

Sa telepono:

AKO: Good news po. Malapit na naming matapos ang Sopas Muna 2.

PSICOM: Ay, may kinuha na kaming ibang writers para sa Sopas Muna 2.

AKO: Wah!



Ibinalita ko ito sa Panpilpipol at tulad ko, shocked na shocked din sila. Pero hindi kami nasiraan ng loob. Napagkasunduan naming ituloy pa rin ang pagpapalathala ng aklat pero sa pagkakataong ito, maghahanap na kami ng iba pang publisher.

Kaya lang, ang problema, hindi naging mabilis ang mga sumunod na hakbang. Naging abala kami sa kani-kaniyang gawain at hindi ko naharap ang tuloy-tuloy na pagka-copy edit sa mga sanaysay. (In short, medyo nabaon sa limot ang dream project ng grupo.) Isang araw, sabi sa akin ng pinagsisilbihan kong pamantasan, kailangan ko nang tapusin ang aking masteral course. Tatlong taon na kasi ako sa kanilang pamantasan at nahalukay nila ang sulat ko sa aming dekana noong unang taon ko sa paglilingkod bilang guro. Sabi ko sa sulat na ‘yon, tatapusin ko ang kurso sa loob ng tatlong taon, ang takdang probationary period.

Natakot ako siyempre.  Kasi naman, ang layo-layo ko pa sa finish line. Mga five thousand na tumbling pa ang kailangan kong bunuin.

Pero hindi ako nasiraan ng loob.

Tutal, maganda naman ang rekord ko sa pamantasan, kasundo ko ang mga estudyante doon, natatapos ko ang mga ekstrang gawain  na iniaatang sa akin, at aktibo ako sa departmento namin, baka kako makakasapat na ang pagpapasa ng mga grado sa dalawang subject na aking in-enrol that sem sa masteral course ko. Baka puwedeng mga grado na muna ang isumite ko sa aming dekana, saka na ang diploma.

Sa kolehiyo kung saan ako nag-aaral, tadtad ng INC (o incomplete bilang grado) ang aking rekord. Kaya naman major-major na pagsisikap ang ginawa ko para lang magka-numerical grade ako sa dalawa kong subject: ang isa ay Panitikang Oral, at ang isa,  Seminar sa Editing, Kapirayt at Paglalathalang Pampanitikan. Ang huli ay isa nang penalty course. Penalty dahil sobra na ako sa bilang ng taon ng pananatili sa UP. Tipong nakapila na ang pangalan ko sa mga iki-kick out nila dahil super-duper overstaying na talaga. Kumbaga sa pick up line…

UP: Alam mo, para kang dinosaur.

Ako: Bakit?

UP: Jurassic ka na, Ate.

Okey. Kaya kelangan ko na talagang magkagrado at maka-move on sa mga subject-subject, utang na loob.

Si Sir Vim Nadera ang teacher ko sa penalty course. Ang huling requirement sa klase niya ay draft ng thesis. Nakupo. Ni paksa nga para sa thesis, wala sa hinagap ko, draft pa kaya?

Nakiusap ako sa kanya, kung puwedeng ang isusumite ko na lang ay katulad ng isusumite ng mga kaklase kong ang major ay malikhaing pagsulat: collection of creative works, ganon, kahit na ang major ko ay panitikan at hindi naman malikhaing pagsulat.

Hindi raw puwede.

Nakupong nakupo. E, wala pa talaga akong kapaksa-paksa. Nag-panic ako. Paano, usapin ito ng trabaho. Usapin ng sahod. Usapin ng pera. DKP (Diyos ko po)! Di ako puwedeng mawalan ng trabaho. Ng sahod. Ng pera. Solo parent ako. At ayokong mamalimos ng pangkain namin ni EJ. Napabayaan kong talaga ang pag-aaral ko kaya hindi ako nakatapos sa takdang oras, oo na, sige na, pero kelangan ko talaga ng trabaho lalo na ngayon at magpakailanman. Hindi, hindi talaga ako puwedeng mawalan ng trabaho.

Kaya muli kong kinausap si Sir Vim.

AKO: Sir, baka po puwedeng collection of creative works na lang po ang i-submit ko sa subject natin.

SIR VIM: Hindi nga puwede. Hindi ka naman malikhaing pagsulat, e.

AKO: Sir, wala pa po talaga ako sa thesis writing stage. Hilaw po ang maipapasa ko sa inyo kung pipilitin kong magsulat ng kahit ano pong para sa thesis sa ngayon.

SIR VIM: Hindi. Huwag kang makulit.

E, hindi ako nasisiraan ng loob, di ba, so humirit pa ako.

AKO: Sir, sige na po, pumayag na kayo. Tutal naman po, editing ang subject natin. I-check na lang po ‘yong quality ng editing ko sa sarili kong mga akda.

SIR VIM: Bakit ba ang kulit mo?

AKO: Sir, kasi po …

Sinabi ko na kay Sir ang totoo. Na hindi lang ito usapin ng grado. Usapin ito ng trabaho. Ng sahod. Ng pera. Ng buhay naming mag-ina. At naawa naman ang tabaching-ching at mapagpatawad kong guro.

SIR VIM: O, sige. Sige. Hay naku. Ba’t naman kasi… ilang taon ka na rito sa UP, a!

AKO: Wah!

(Hindi ko na pinansin ang huli niyang sinabi. Pumayag siya. Pumayag. Woho! Ang kasunod ay mala-Pep Squad performances ko in the beat of UP Naming Mahal: cart wheel, triple turn sa ere, jumping jack, running man, roger rabbit at scissor-scissor. Ang saya ko. Ang saya-saya ko.)

SIR VIM: Wah. Huwag ka munang magdiwang diyan. Me mga kondisyon, una, kelangan book-length ang ipapasa mo sa akin. Ikalawa, kelangan publishable ang kalidad ng mga isusumite mo, hindi basta-basta, tipong makapagpasa ka lang. Kuu, huwag na huwag kang magtatangka, Bebang, tandaan mo. At ikatlo, ang pinakamataas na gradong puwede mong makuha para diyan ay dos.

Dos? Sa masteral level, ang dos ay equivalent sa 74.45 %, meaning pasang-awang halos bagsak. Ngik. At bawal sa masteral level ‘yon. Lalong-lalo na ang kahit anong gradong mas mababa pa sa dos. Mapapatalsik ka sa graduate program pag ganon.

Either kelangan ko talagang pag-igihan ito nang bongga o ‘wag ko na lang ituloy ang pagsa-submit ng kahit ano kay Sir. Magpapa-INC na lang ako uli. Oo, isa ring option ang magpa-INC. Sanay naman ako sa tatlong letrang iyan. Sa lahat na nga yata ng subject ay INC. na ang grado ko. E, ano ba naman ‘yong madagdagan ako ng isa pang INC.? Magbabago ba ang buhay ko? Hello?

Oo, anak ka ng tutong, oo, magbabago ang buhay mo, sigaw ng isip ko. ‘Te, mawawalan ka ng trabaho, ano ba? Mawawalan ka ng sahod, ng pera, ano ba?

Bigla akong nagising sa katotohanan. I must grab this chance. It’s now or never.

AKO: Okey. Okey po, Sir Vim.

At umalis akong sindak na sindak at nanginginig-nginig ang neurons sa kaba. Kaya ko ba ‘to? Kaya ko bang makabuo ng ganong koleksiyon? Ano ba ‘tong napasok ko? Umurong na lang kaya ako? Pero na-imagine ko ang payslip ko, nagka-cart wheel, nagti-triple turn sa ere, nagja-jumping jack, nagra-running man, nagro-roger rabbit at nagsi-scissor-scissor… palayo sa akin. Kaya hindi talaga option ang umurong. Eto na ‘to.



Pag-uwing-pag-uwi, hinalungkat ko ang lahat ng nasulat ko sa mga journal ko, sa blog, sa computer, sa mga notebook pang-eskuwela, sa resibo, sa report card ng anak ko, sa pader ng banyo, sa lahat. Suyod. Isinama ko ang mga tula ko, kuwento, kuwentong pambata, sanaysay, dula, comics script, radio drama at kung ano-ano pa, tapos inihiwalay ko ang mga akdang sa palagay ko ay publishable.  And for that, dalawa lang ang natira. Joke. Marami-rami din. Buti na lang. Sinuri ko’t tiningnan kung ano ang namamayaning tema sa mga ito.

Pamilya. At childhood.

(Noon ko lang na-realize, mahilig pala akong magsulat tungkol sa pamilya ko. Andami ko kasing sama ng loob sa magulang, e. Parang sa sobrang dami ng dinaanan ko at ng aking mga kapatid, hindi pa pala ako tuluyang nakaka-get over sa mga karanasan na ‘yan. Kaya siguro unconsciously sulat ako nang sulat tungkol sa kanila.)

Kasama sa nakalap kong akda ang mga sanaysay ko na para sana sa Sopas Muna 2. Pero unfortunately, kulang pa rin ang naipon kong akda. Hindi pa makakabuo ng isang aklat. Kaya nagsulat pa ako. Sulat, sulat, sulat. Pagkatapos ay nag-edit ako. Revise-revise. Edit-edit uli. Proofread. Parang kulang pa. Sulat uli. Edit. Revise. Proofread. Sulat. Revise. Edit. Proofread. Edit. Proofread. Walang pahinga. Ilang linggong ito lang ang ginagawa ko, wala nang iba, alang-alang sa grado. Ang intense. Kulay-estero na ang laway ko, amoy-pusali na ang kilikili ko, pati singit. Ayaw nang magpayakap sa akin ng anak ko, pero keber, tuloy ang buhay: sulat, edit, proofread.

Nang matapos ang lahat ng ito, isinubmit ko na kay Sir Vim ang aking koleksiyon: It’s A Mens World.  Taimtim ko itong kinausap, sa isip ko. Mens, anak, ako ito, si Bebang, ang nanay mo. Isinilang kita para sa matatayog na pangarap, kaya go for gold. Ye. Ye. Ye. Andito lang ako sa likod mo, magchi-cheer para sa ‘yo. Go, anak. Go, Mens! Para sa ‘yo ang mundong ito, kaya nga iyan ang ipinangalan ko sa iyo.  It is your fucking world. IT’S A MENS WORLD.

Pagkaraan, sa wakas, dumating ang isang numerical na grado. From Sir Vim. Pasado. Yesssss. Anak ng dinuguang panty, numerical na, pasado pa? Ye.

Sinecure ko rin ang grado ko sa isa pang subject, ‘yong Panitikang Oral (na saksakan naman ng dami ang requirements: class participation, pitumpu’t isang reaction paper, isang final paper tungkol sa paksang pandisertasyon ang level, 688 exams, 43,239 quizzes, required din ang dugo’t pawis ng estudyante, apdo, atay, sikmura, gulugod, alulod, lahat na). Pagkatapos ay nagpunta ako sa pinaglilingkuran kong pamantasan para isumite naman ang katibayan na may grades na nga ako sa dalawang subject. Plano ko ring sabihin sa aming dekana na mag-e-enrol na ako ng thesis sa parating na semestre. “Makakapagtapos din po ako, huwag po kayong mag-alala,” ito sana ang peg ko.

Ni-renew ba ako?

Hindi. O, hindi. Nakatanggap ako ng thank you letter at the end of the semester. Itsura ko? Masahol pa sa cheerleader na dinaanan ng kabayong nagra-running man at nagro-roger rabbit. Ay, talaga naman. Hindi ko na alam kung saan ako babaling. Wala akong trabaho. Walang sahod. Walang pera. Wala pa akong diploma. Di nagtagal, nabalitaan ito ni Sir Vim. Sabi niya, ‘wag ka nang malungkot, Bebang. May manuscript ka naman. Maghanap ka ng publisher.

Oo nga.

Sobra na ang paglulunoy sa swimming pool ng pighati.

So ang first step ay alamin kung ano-anong mga publisher ang tumatanggap ng manuscript na tulad ng sa akin. In-email ko si Sir Jun Balde. Si Sir Jun ay consultant ng National Book Store. Isa siya sa mga tagapayo kung saang category nararapat ang isang aklat. Saang category nga ba maisisingit ang manuscript ko sakaling maging libro na nga ito? Anyway, si sir Jun din ang tagapangulo ng UMPIL o Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas kung saan matagal-tagal akong naglingkod bilang bahagi ng Secretariat at Board of Directors. Nakiusap ako kay Sir Jun kung puwede niyang basahin ang manuscript ko. Umoo siya agad pero kailangan daw, hard copy ang babasahin niya. Di siya sanay tumitig nang matagal sa computer screen. Dahil wala akong printer at wala rin akong ekstrang pera pamprint ng manuscript, sabi niya, makisuyo ako kay Sir Dan Pinto (SLN). Si Sir Dan ay kasamahan din namin sa UMPIL at dabarkads ni Sir Jun. Sabi ni Sir Jun, i-email ko lang daw kay Sir Dan Pinto ang file at ito na ang bahalang mag-print para sa kanya. ‘Yon nga ang ginawa ko at pagkaraan ng ilang linggo, salamat na lang at may mga Dan Pinto sa daigdig na ito, nag-email sa akin si Sir Jun.





Nabasa ko na ang iyong IT’S A MENS WORLD. Hindi lahat. Actually ‘yong intro, tatlong unang kuwento, and huli, Emails, at ilan sa gitna, for example tungkol sa First Date, Super Inggo, Hiwa, atbp. Hirap magsinungaling. Pero alam ko na halos ang laman, ang estilo, ang kabuuan para makapag-comment.


  • Di mo dapat tatakan na sanaysay ang mga piyesa. Creative non-fiction ito. Parang memwa (memoir) na parang mga kuwentong totoo/di totoo/ni-romanticize. Oks lang. Pero hindi sanaysay kundi kuwento, istorya.
  • Di kailangang ipaliwanag sa intro ang bawat nilalaman. Nakaka-spoil ng istorya. Pabayaan mo ang mambabasang manabik sa nilalaman nito. Dapat nga lituhin mo nang kaunti.
  • Magaan ang lengguwahe, nakakalibang basahin, kahit ang iba ay mga angst at spiel lang. Parang chiclit na gawa ni CENSORED (pardon the comparisson). Konti pa, magiging mas nakakatawa ka na kaysa kay CENSORED at definitely, mas totoo ang dating mo kaysa kay CENSORED. Di ka nga lang kasingkulit ni CENSORED.
  • May mga maaaring iklian. Halimbawa: Ang Aking si Uncle Boy. Puwedeng Uncle Boy o Si Uncle Boy lang, iyo naman talaga. May mga kuwento ring puwede pang paigtingin, para makapigil-hininga ang climax (na dapat naman talaga, dahil ang climax ay makapigil-hininga).
  • Ang bestseller ngayon ni John Updike na “My Father’s Tears,” na published posthumously, ay pulos introspection at stream of conciousness lang. Halimbawa ang kuwentong “The Full Glass” ay tungkol lamang sa baso ng tubig na gusto ng matanda na naroon na kung magto-toothbrush o iinom ng mga maintenance medicine. Ang “Personal Archaeology” ay tungkol sa mga bato-bato, damo, basag na plato, pako, kapirasong kahoy, basag na baso at bola ng golf, na nasusudsod ng kanyang paa habang naglalakad sa malawak na lupaing minana. Ganoon din sana ang estilo mo. Lalo ang pagme-mens ay napakapersonal na experience. Sana ni-research mo pa nang kaunti ang matatanda at sinaunang gamit sa mens, kung saan-saan at para sa ano ito ginagamit.
  • Maganda sanang nasa mga unang kuwento ang medical significance ng mens. Kung bakit kailangang dumaan sa ganitong experience ang isang batang babae. Pero dapat ay humorous ang pagkukuwento. Magpakuwento ka sa isang medical doctor. Hindi mo kailangang mag-take note. Maganda nga na kunwari ay layman’s understanding ng medical situations, para madaling magpatawa.
  • Dapat marami ring humorous situations sa pagme-mens. Halimbawa, ang mga heavy-days experience sa mataong lugar, sa eskuwelahan, sa unang date, sa unang pagtatangkang makipag-CENSORED. Hindi kailangang sa iyo nangyari. Kunwari narinig mo o nabasa o napanood sa sine na experiences.
  • Mag-interview ka rin sa mga lalaki. Ako, noong binata pa, naka-experience na ng CENSORED, CENSORED, CENSORED, CENSORED, CENSORED, CENSORED AT CENSORED PA. Sigurado, may mai-interview kang may ganoong experiences, pero dapat kasing edad mo para fresh at current ang language.
  • Pareho tayo, may pagka-plot-driven ang mga kuwento. Kailangang concisously habaan ang pagpapaliwanag ng saloobin. At dapat palaging namamayani ang sense of the ridiculous para magaan at humorous ang istorya.
  • Kailangang maliit lang ang size ng libro. Siguro kasinlaki lang ng Bob Ong books. Mahalaga ito. Kung manipis ang material mo, kailangang maliit ang size ng libro para kumapal-kapal ang spine ng libro. Sa ganoon, nababasa ang title kapag naka-display nang patagilid sa mga book shelf ng bookstore. Huwag aasa na naka-face-up ang display, lalo’t di ka pa naman si Stephanie Meyer o si Jessica Zafra.
  • Kung gusto mong mapansin ang title, alisin ang apostrophe at gawing: ITSA MENS WORLD. Maraming magtatanong kung anong salita ang ITSA. Tapos ang subtitle mo: Memwa sa Regla atbp (alliteration).
  • Kailangang unusual ang cover. Halimbawa, kung gusto mong sakyan ang kasikatan ng Eclipse, gawin mong itim ang cover ng libro, tapos may umaagos lamang na dugo, o sampatak na dugo. Mapagkakamalang vampire book! Ayos! Kung gusto mong erotic ang dating, itim pa rin ang background, ang retrato ay blurred na kapirasong seksing balakang na may bahid ng dugo (pero hi-definition ang dugo). Maipagkakamaling na-CENSORED ang nasa larawan! Puwede ring kakatiting na bahagi ng isang panty na may dugo. Kung gusto mong suspense ang dating, kunwari may kapirasong punit ang panty!
  • Sa likod, tiyaking naroon ang short description ng nilalaman. Huwag puro blurb. Mahalaga rin ito. Ang mga nagseset-up ng libro sa bestseller list at sa website ay kadalasan mga OJT at kinokopya lang ang nakasulat sa likod. Kung pangit ang text sa likod, pangit din ang nakasulat sa computer sa database. Ugaliin din na maglagay ng pinakamaganda at pinaka-seductive mong retrato sa likod para may face value at face recall sa mambabasa. Ang mga nagba-browse sa bookstore, pag di nagustuhan ang cover, ang susunod na gagawin ay titingnan ang likod ng libro. Kung di attractive ang nakasulat, at least seductive ang nasa retrato.
  • Tiyakin mong simple at medyo malalaki ang font para madaling basahin. Walang fancy wingdings o retrato na makaka-distract sa pagbabasa. Ibuhos mo na ang lahat ng kaartehan sa cover. Pag nasa loob na, kailangang buo ang focus ng mambabasa sa teksto.


Ayan, palagay ko may mapupulot ka na sa mga puna at sinabi ko. Puwede itong dalhin sa UST Publishing o sa Milflores Publishing. Pag nagdalawang-isip, ilapit mo sa Visprint, publisher ni Bob Ong, patulong ka kay CENSORED. Tatanggapin nila ito doon. Good luck!


Jun Balde



Tuwang-tuwa ako sa mga sinabi ni Sir Jun. Agad kong ginoogle ang mga publisher na binanggit niya. Una ay ang Milflores dahil marami-rami akong kaibigan na pinublish nito. Kaya lang, lahat naman sila ay connected sa UP as teachers. Baka ‘yon kako ang unang qualification ng authors nila. Ay, disqualified agad ako. Next.

UST Publishing.  That time kasi, balitang naghahanap sila ng manuscript dahil kailangan nilang maka-400 books para sa Quadricentennial celebration bilang unibersidad. Ang lakas ng loob ko, feeling ko, makakalusot itong Mens. Ngi. Kaya naman bigla-bigla ring nilukuban ako ng matinding hiya sa sarili. Pinatalsik na nga ako, e feeling ko tatanggapin pa rin ang manuscript ko, ano ba? Next.

Visprint. Sinong nilalang ang di nakakakilala sa publisher ni Bob Ong? Excited akong nag-surf sa kanilang website. Kaso , puno na pala ang schedule ng paglalabas nila ng bagong aklat. Year 2012 pa sila muling tatanggap ng proposal. Ganon karami ang nakapilang mga awtor sa Visprint, patok sa takilya ini.

Wala na pala akong ni katiting na pag-asang matanggap ng publisher ngayong taon.

Pero hindi pa rin ako nasiraan ng loob. Ginoogle ko ang Anvil Publishing. Siyempre, alam ko ang Anvil, andami kong aklat na Anvil at kasama ko sa UMPIL ang publishing manager nito na si Mam Karina Bolasco. At Filipiniana talaga ang pina-publish nila. Baka puwede. Baka lang.

Pagtuntong ko sa website nila, hinanap ko agad ang guidelines sa pag-submit ng manuscript. Ayun, detalyadong-detalyado pa. Nakikiliti na ang tumbong ko pagkat eto na, putik, eto na, mapa-publish na nga yata ako. Klik. Biglang sumulpot sa mukha ko ang deadline nila ng manuscript: January-March pa pala. Wah, e, Hunyo na.  Next year na pala talaga kung saka-sakali. Nagdesisyon ako sa isang iglap. Tantanan na muna ang pag-aasikaso sa publishing-publishing na ‘yan. Kaya naman, parang libro, shelved na muna ang pangarap ko.

Pagdaan ng ilang araw, nagpunta ako sa isang meeting ng UMPIL. Hindi na kasi  ako tatakbo bilang kasapi ng UMPIL Board sa parating na Agosto nang taong iyon, kaya nagtu-turn over ako ng mga dokumentong nasa akin pa. Nandoon sa meeting na iyon sina Sir Jun, Sir Vim at Mam Karina at siyempre ang iba pang UMPIL Board members. Tulad ng dati, pagkatapos ng meeting, kuwentuhan, salusalo at inuman ang kasunod. Inusisa ni Sir Vim kung ano na ang nangyari sa manuscript ko. Ay, di wala, Sir, sagot ko, saka na po ‘yon, naghahanap po ako ng trabaho. Bilang reply, inginuso niya sa akin si Mam Karina, tapos nag-up and down, up and down ang mga kilay ni Sir. Buti na lang, sa ibang tao nakatingin si Mam, hindi kay Sir Vim. Tumawa lang ako. Naku. Ayoko i-approach si Mam. Nakakahiya. ‘Tsaka isa pa, allergic ako sa mga taong seryoso.

Natanong mo na ba si Mam Jing? Naghahanap sila ngayon ng manuscript, pangungulit sa akin ni Sir Vim.

Para saan? Biglang tanong ni Mam Karina. Nakalingon na pala siya sa amin. At ako na ang santa ng mga torpe, hindi ako nakapagsalita.

Si Sir Vim ang maagap na sumagot, Mam, may gusto pong sabihin sa inyo si Bebang.

Tumawa ako nang malakas. Baka kako, mabura ng lakas ng tawa ko ang mga lumalabas sa bibig ni Sir Vim.

Pero narinig pa rin ito ni Mam. Ano ‘yon? May mga works ka bang ipapa-publish? Tula? usisa pa ni Mam Karina habang kumukulubot ang sarili niyang mukha.

Dalawa na kaming tumawa ni Sir Vim.

Bakit parang nandidiri kayo, Mam? Tanong ni Sir Vim sa pagitan ng mga hagikgik.

Tawa rin ako nang tawa pero siyet lang, sa totoo, nahihiya ako, nanliliit ako. Kasi parang ibinebenta ko ang sarili ko noong point na ‘yon. Parang inilalako ko sarili ko.

Mam, hindi po. Hindi po, tanggi ko.

Madalas kasing humorous ang mga tula ko, hindi tuloy sineseryoso. ‘Tsaka hindi pa ito makakabuo ng koleksiyon, kahit nga idamay pa lahat ng mga tulang naisulat ko since birth.

Oo, Karina, hirit out of nowhere ni Sir Jun. Nabasa ko na ang manuscript ni Bebang. Nakakatawa. Memoir siya.

Talaga, Bebang? Patingin nga. Mayroon kasing author na hindi nakapagpasa ng revisions kaya may slot kami para sa isa pang manuscript, sabi naman ni Mam Karina.

Automatic na bumuka ang bibig ko, gumawa ng walang sound na wah.

Gatong pa ni Sir Jun, parang Bob Ong nga ang pagkakasulat ni Bebang.

By this time, high na high na ako sa pinagsama-samang feeling ng hiya, panliliit, pagkamangha, stress, happiness, kaba at excitement kaya humalakhak na lang ako habang sinasagot si Mam, mapahiya man ako sa pagtatanong kong ito, at least mapapahiya akong humahalakhak. Haahahaha, puwede pa po ba, Mam Karina?  Haahahaha Ie-email ko po agad sa inyo hahahaha ang koleksiyon ko kung puwede pa. Hahahahaha at puwede po bang Babe Ang hahahahaha ang gamitin kong hahahahaha pen name? Kung sakali lang naman po hahahahaha!

Biglang dumilim ang mukha ni Mam Karina. Nawirdohan siguro sa akin. Ha, ano? tanong niya.

Isa-isang naglaho ang mga hahahaha ko. Hindi na uli ako makapagsalita.



Buti na lang sumingit sina Sir Vim at Sir Jun. E, bakit hindi pa Beb Ang? Tanong nila sabay halakhak din. Ang masama, nahawa ang buong UMPIL. Tinatawag na nila akong Beb Ang pagkatapos ay humahalakhak ang lahat. Napapahalakhak na rin ako. Para naman kasing joke, pen name pa lang.

Pero biglang naging seryoso ang torpe kong sarili. Bebang, gagi ka, you must grab this chance. It’s now or never.

Kaya naman to make the long story short, ipinadala ko sa Anvil via email ang manuscript ko at nagustuhan naman nila ito. Beb Ang na nga ang magiging pen name ko. Haping-hapi naman ako, ke ano pang pen name ‘yan. Basta’t lalabas bilang isang buong aklat ang koleksiyon ko, ayos na ayos! Blessing sobra, di ba? Tinext ko agad ang mahal ko sa buhay.

Poy, s wkas, mgkka-Mens n ko!  -Beb Ang

Isang araw, pag-uwi ko, may cake sa mesa, ma-chocolate ang bati sa akin: Congrats, Beb Ang! Nag-picture-picture kaming mag-anak bago sumugod sa cake. Ang saya kong tunay. At ang suwerte kong tunay. This is really is it is it.

Pero di nagtagal, may ilang glitch na bumulwak during the “menstruation” period. Matagal ang copy editing. Tengga is the right word. Natengga sa copy editing ang koleksiyon. Nakadalawang copy editor ako. Di makatawid sa deadline ang una dahil sa problema sa kalusugan. Nahirapan akong makahanap ng isa pang copy editor. Ang dream copy editor ko ay abalang-abala naman. Century bago mag-reply sa text at email. Nagkaroon din ng miscommunication tungkol sa cover design. Iginiit ko na nakapili na ang mga manager/big shots mula sa unang set ng studies at hindi na kailangan ng panibago na namang set ng studies. Kakain na naman ng panahon kapag nagpagawa pa ng bagong set of studies, made-delay pang lalo ang paglabas ng mens. At ang pinakamalupit  sa lahat, may nag-submit ng book proposal  sa Anvil,  Beb Ang ang pangalan. At tunay niyang pangalan ang Beb Ang. Inabisuhan agad ako ni Mam Karina, Bebang, hindi mo na puwedeng gamitin ang pen name mo. Malilito ang mga tao kapag naglabas na kami ng aklat niya.

Opo, Mam, kako.

Ay, anong magagawa ko, hindi naman ako ang totoong Beb Ang?

Agad akong nagpasya, gagamitin ko na lang ang tunay kong pangalan: Bebang Siy. (Well, almost tunay na pangalan…)

At para bagang signos! Pagkat sa maniwala kayo’t sa hindi, nagtuloy-tuloy na sa paglabas ang ano ko. Dumaloy ito, lumigwak, umagos, hala ang ragasa nito sa mga bookstore sa sangkapuluan. Hanggang ngayon. Kaya bumabaha na nga. Ng Mens. At plano ko talagang lunurin sa Mens ang buong Pilipinas.

Madugo ito, alam ko, pero okay lang. Hindi yata ito nasisiraan ng loob.


Disyembre 2012

Kamias, Quezon City


*Ang paglalathala ng email ni Abdon M. Balde, Jr. para kay Bebang Siy ay may pahintulot mula kay G. Balde.







Cavite Young Writers Association: Sa Pasong-tagiliran sa Paysáhe ng Panitikan ni Ronald Verzo

Ang luntiang nayon na pinagmulan ko

Ay di na matatanaw sa sasakyang ito;

Sa hinaba-haba’t tagal ng tinakbo,

Tanawi’y iba na… ngayo’y kulay abo.

Marahil lumalabong mata, katandaan, o distansiya ang nagpakulay-abo sa dating luntiang Noveleta ng sikat na makatang si Teo Baylen. Marahil hindi mapigilang urbanisasyon. Ngunit mas kapansin-pansing sinasabi sa mga linya ng tulang Matuling Sasakyan na mayroong pagbabago.

Nang simulan ang pagbubuo ng Cavite Young Writers Association, Inc. (CYWA), sampung taon na ang nakalilipas, sa Cavite Creative Writing Workshop noong June 3-7, 2003, hinamon ang mga batang manunulat ng batikang si Efren R. Abueg (Naic) na maging sagot sa mabilis na pagbabagong ito ng panahon at kapaligiran. “Wala nang ibang pagkakataon para kayong mga kabataang manunulat ay magsama-sama.”

Sa hindi pa nailalathalang historical fiction, ang Lupang Hinirang ni Lester Dimaranan (Tanza), na isa sa mga tagapagtatag ng CYWA, ipinakilala ang nagbibinatang si Juancho, sa kasugsugan ng pagdakip sa pinaglilingkurang pari, walang kamalay-malay sa pambihirang landas na tatahakin.

Naramdaman niya ang paghinto ng mga yabag sa tapat ng kanyang silid.  Marahang bumangon si Juancho ngunit gumawa pa rin ng ingay ang higaang-papag.  Nanginginig ang tuhod niya habang lumalapit sa pinto.

Isang taon mahigit, pagkatapos ng unang general assembly ng CYWA sa Dasmariñas noong Setyembre 20, 2003, bagama’t nakapagsama-sama ito ng higit sa isang daang kabataang manunulat mula sa iba’t ibang bayan, eskuwelahan, at mga parokya ng Cavite, hindi ito agad na umusad.  Ang kabataang mga manunulat daw ang sagot sa mga pangangailangan ng probinsiya, ngunit paano ka tutugon sa mga pangangailangang hindi pa natutukoy?

Napasilip ako sa butas

sa dingding. Unti-unti

may kapwa napupuyos

sa kung anong—

dahilang di ko nalalaman

Sa tula ni Abegail Gatdula (Indang), isang batang kalahok sa worksyap ng CYWA sa Tagaytay, binalikan niya ang alaala na inabutan na siya ng umaga kaiisip kung ano ang imaheng nakita sa butas sa katabing kuwarto.

Ang romansa ng aswang na nakatanghod sa walang bantay na bangkay

Sa Cavite City, may kalye na tinatawag na Manila-Cavite Road. Ang kalye ang maghahatid sa sinumang pupunta sa Maynila. Tatahakin ng kalye ang mga bayang nasa tabing-dagat, kabilang dito ang Dalahican. Kilometro ito ng mga latian na kapag hindi baha, nakalitaw ang mga antigong irasan at mga mohong pilapil ng palaisdaan. Unti-unti na ring bumigay ang mga paysaheng ito sa urbanisasyon. Ngunit may mangilan-ngilan pa ring nagpupunla ng tahong at talaba sa baybaying ito. May ilan ding nangingisdang-gilid. Ang kalyeng ito ang araw-araw na tinatahak ng ilang estudyanteng nag-aaral sa Maynila, ganun din ang karamihang nagtatrabaho. Nasa gilid ng Maynila ang Cavite. Puwedeng tignang lahat ng daan ay papunta sa Maynila—pati takbo ng isip ng tao.

Mahuhuli mo ba ang malaking isda

Kung nasa gilid ka’t ayaw pumagitna?

Pamalakaya ang hamon sa mga Caviteño, gaya sa tulang ito ng balagtasistang si David Mamaril (Noveleta). Marami nang hinatid ang mga kalyeng ito pa-Maynila—tulad marahil ng huling ani sa mga sakahan ng Naic, maging ang mga pampapreserbang asin ng Kawit, at mga bungang mangga ng Dasmariñas. Pangalan na lang ng lugar ang Siniguelasan, Camanchilejan, Bayabasan, Camotehan, Caimituhan. Hinatid na rin pa-Maynila ang mga diplomadong kabataan ng Cavite, ang mga propesyonal, maging ang masisigasig nitong mga manggagawa.  

Sa liku-likong bituka

Ng dambuhalang gumagapang sa laot

Doon lahat kayo magpunta.

Bitbit ang nalalabing kaban na hinabi ng sementadong ilang

Mula sa masalimuot na pagawaan ng lungsod,

Doon kayo maglulan ng tuwa at poot.

(bahagi ng Ang Pa-abra de Ilog, isinulat ni Arnelo Vejerano ng Indang)

Tinawag na Cavite ang probinsiya sa hugis ng tangway nito na tila kawit na panghuli ng isda ngunit parang Cavite ang nakawit sa Maynila.

In Bacoor, I’ve realized,

That everywhere I go

Smells like the sea,

And people are small fishes

Swimming in its smallness.

It is not the same when I go

To your house in the middle

Of the city.

Bahagi ito ng tula ni Sandy Miguel, ang Because the sea is never a perfect metaphor, na nagwagi sa patimpalak sa isang unibersidad sa Maynila. Marahil ang atraksiyon ng Cavite sa Maynila ay tulad din ng magkasintahan. Magpapatuloy ang tula sa pagkakatuklas sa isang mensaheng iniwan ng kasintahang nakasuksok sa kanyang bisig:

Reading I have returned to the sea,

Syllables lost like mist cradling

The rocks at dawn, the stroke

Of your handwriting struggling

To make the curves more decent

As if you’re not hurrying.

How can I follow you, I said,

Ang manunulat na si Efren Abueg ay pumagitna gaya ng karakter na si Carina sa kanyang maikling kuwentong Ang Lungsod na ito ay Dagat. Ganito naisalarawan ang Maynila:

Kay Carina, ang Maynila ay isang dagat.

Ngunit iniiwasan niyang isipin na ang Maynila ay parang dagat. Kinikilabutan siya kapag naiisip niya iyon. Kaya kung umuulan, hindi siya dumudungaw sa nabubulok nang bintana ng bahay-paupahan sa Florentino Torres. Ayaw niyang makitang naglutang ang mga papel, patpat o ni ano man. Kapag nakakakita siya ng mga iyon, naiisip niyang ang mga tao’y tulad din ng dumi sa baha, aanud-anod. Subalit kung umuulan, lalo na’t malaki ang tubig, saka pa sisipot sa bahay paupahan si Cesario.

Si Cesario ang manliligaw ni Carina. Sa katapusan ng kuwento, lulusong si Carina sa baha, nangungunyapit sa mangingibig na tila timbulang kahoy. Naiiwang naglalaro naman si Lolet sa baybayin ng Isla ng Corregidor sa Cavite sa nobelang Nobody Gathers Seashells and Gun Shells Anymore ni E. Vallado Daroy (Corregidor). Tuwang-tuwa siyang panoorin ang mga bangka at barkong dumaraong at lumalayag papuntang Maynila kaya’t minsa’y nahulog siya sa pantalan at muntik nang malunod sa dagat. Ang Cavite ay kurba lamang ng isang babaeng nakahandusay sa palaruang-baybaying ito ni Lolet na hindi alintana na pinapasok na ng giyera.

From where the children sat on the San Jose beach, they could see the Cavite skyline which loomed dark and large. The silhouette was that of a woman lying on her back, long hair spread on to a point.

“Look,” Lito pointed to the skyline. “The woman has red clouds over her face.” All the young faces turned to the south. Marta started telling the story of how the woman was turned to stone, and while she was at the point of the story when the woman was supposedly so tired that she had to lie down, restless, Lito again pointed to the skyline and said, “Now, it is no longer a woman; see how the clouds have hidden her breasts.”

Tila bahang humahaplos paakyat sa kurbang ito ang urbanisasyon at hindi na humuhulagpos. Pinamamahayan na ng halos apat na milyong katao ang Cavite. Kulang na sa tatlumpong porsiyento ang taal. Dalawang daang libo kada-taon pa ang ine-estimang dumaragdag sa populasyon. Ganoon tuloy dumarami ang estranghero sa sarili nilang tahanan. Marami sa kanila’y Maynila pa rin ang kamalayan. Laki sa Maynila si Ronald Verzo (Bacoor City) ngunit napadpad sa Cavite. May sanaysay siya sa kanyang pandarayuhan sa Cavite, ito ay bahagi noon:

Kasaysayan na pala ng Cavite na kumupkop ng mga nagtatago sa Maynila. Wala naman akong tinataguan. Napadpad lang siguro ako nang minsang lumusong sa baha ng siyudad para makauwi galing eskuwelahan. Sa isip-isip ko, hindi naman ako nalalayo, isang para ko lang ng Saulog alam kong nasa Maynila na ako. Naglaro ang isip ko sa nakita sa biyahe kanina habang tinatakbo ng baby bus ang highway sa Binakayan. Matulin na tumatakbo ang bus. Pumara ako. Lumapit sa tsuper. Inabot ang bayad.  Bumaba.  At sandaling huminto.  Hinantay ko na pumagaspas palayo ang sasakyan bago tumakbo sa pampang. Malamig ang hangin na sumasampal sa mukha.  Humahampas ng malakas ang mga alon sa mga bato.  Pinagmasdan kong mabuti ang paligid, maliwanag ang gabi, puno ng mga tala, kinakalat ng mga palaisdaan ang liwanag ng langit, at hayun, hindi nga ako nagkakamali, sa kabilang dulo, ang Maynila, tila parolang kumpol-kumpol.

Nabubura ng baha ang hanggahang tila yesong iginuhit sa pagitan ng Cavite at Maynila. Ang manunulat na si Jimmuel Naval (Silang) ay nagbigay ng konkretong larawan ng pagbubura o paglululon ng baha sa hanggahang ito ng Cavite sa tulang Sa Manila Southwoods:

Kahapon ay nilulon na parang banig

ang dating taniman ng mani;

ngayon nama’y ang mga natirang nakatanod

na lagundi at alugbati ang winawalis

ng paupahang lawn mower.

Samantala, habang iniihian

ng de motor na dambuhalang lagadera

ang lupang dating tuyo,

unti-unti nang isinusukat

ang bago nitong bestido:

ang magkaternong bermuda at damong kalabaw

na may kuwintas pang pilak na buhanginan.

Kapag nakakuwentuhan ang matatanda kadalasang sambit nila na karamihan sa paligid ay hindi na nila kilala—na hindi raw makasalamuha ang mga dayong rumerenta sa mga iniwang bahay ng mga nagsi-alis sa bayan; o nire-renovate na raw ang mga bahay ayon sa panlasa ng mga nakapanirahan sa ibang bansa at ibang-iba na sa karaniwang arkitektura, minsan daw ay nakaliligaw na. Ilang dekada na rin ng pamahayan ng mga nagpapakilalang taga-Bicol ang bukana ng ilog sa Julugan, malapit sa dating Celebrity Beach. Nagtayo sila roon ng kanilang komunidad. May sariling simbahan at nagmimilagrong krusipiho. May sarili silang pista. Ang kanilang kalendaryong sinusunod ay ang kinasanayan nila sa lugar na pinanggalingan nila. Ganoon din ang mga subdivision na nagsusulputan sa Cavite. Naka-ayon iyon sa imahe ng isang maayos na komunidad. I-aayon ng mga residente ang buhay sa imahe na ito. Hindi Cavite. Malamang Maynila.  Hindi kilala. Tila ba ang mga pader na nakabakod sa lupa nilang sakop ay nagmamarka ng hanggahan. Dati sa lugar na tinutumbok ngayon ng Cavitex, may isang bahay-kubo na nakatayo sa gitna ng isang palaisdaan. Hindi lang tubig ang nasa paligid nito, sapagkat ang mga pilapil sa hanggahan ng palisdaan ay puno ng nakahanay na bougainvilla. Sa post-apocalyptic na nobela na inilimbag sa Wattpad ni Paolo Domingo Macariola (Cavite City), isang dayong estudyante at miyembro ng CYWA, tagpuan ang isang bayang nalunod sa baha.

A gust of wind blew. It rocked the boat and made Feb conscious of the surroundings. There was the absence of houses. It seemed their boat drifted off the ocean. But posts and traffic lights were sticking out of the water’s surface. When he looked down from the boat, the water was clear that he could see fifteen feet deep—the body of the traffic lights distorted by the currents of the water. He can make out the concrete barriers below and the drainages that looked like mouths spread wide-open like toothless smiles.

Nakasalig na ang Cavite sa Maynila. Kung ano ang naiwan sa Cavite, inaangkin na ng Maynila. Ang dating mga nakatiwangwang na sakahan ay pinagtayuan na ng mga bahayan at mga pabrika ng lumalawak na siyudad. Ang dating mahirap marating na mga tanawin at makasaysayang mga lugar ng probinsiya ay ordinaryong pasyalan na lamang. Inihuhulma na rin ng mananakop na Maynila ang paysahe sa nakasanayan niyang layaw. Ginagalayan (na rin ng Maynila) ang isip, saloobin, kilos, at pati panlasa na nagbubunga ng pagkatanggal ng ating lunday (sa sariling) pantalan.[1] At ibinabagay na ng Cavite sa Maynila ang kanyang pamumuhay, tulad ng isang mangingibig sa isang bagong kasintahan.

No one knew if God, or monsters,

Or just the other slow machines

Moved across the face of the waters.

It could have been the end of the world.

(bahagi ng Open, isinulat ni Ramil Digal Gulle ng Imus)

Ang mga taghoy sa imus

Maraming kuwento ang nagsulputan ng dumaan ang Milenyo. May kuwento si Lester Dimaranan na saksi siya nang tangayin ng baha ang isang buong bahay sa bagong tayong subdivision sa tabi ng ilog. Maski malakas daw ang ulan, kita mo ang luha ng mga tao. Pilit daw umuwi noon mula sa opisina si Abigail Campanero, miyembro rin ng CYWA, maski sa paglusong niya sa baha sa mga palayan ay may makasabay siyang ahas na naglalangoy. May kuwento sa Rosario na may kumatok sa bahay niya sa kalagitnaan ng bagyo at nang lumusong siya sa baha para pagbuksan ito ay ataul na nakalutang pala ang kumakatok mula sa kalapit na sementeryo.

Hindi malinaw kay Tomas Tirona ang mga pangyayari sa kanyang bayan. Ayon sa pananaliksik[2] ni Abueg, napiit si Tirona sa Fuerza Santiago sa di matiyak na dahilan. Maaaring may kinalaman sa kapatid na Eliseo na sangkot sa katipunan. Nakalaya man agad at nakapagpatuloy sa pag-aaral dahil sa interbensiyon ng isang Heswitang guro, hindi madaling nakapasok sa matataas na pader ng eskuwelahan ang mga balita sa tunay na nangyayari.

Sumasaludo ako sa iyo, Imus, aking sinilangan

Nandito ako, makatatlong buwan ng kalungkutan

Masaya kong nilalanghap, simoy ng amihan!

Ngunit, bakit walang kislap sa mga kakahuyan

Ng malilinis na pader ng mapuputi n’yong tahanan?

At sa dakong malayo’y wala nang matanaw

Matataas na punongkahoy at matatarik na bubungan?

At yaong maitim na usok na pumapailanlang

Tanda ba ng kahimbal-himbal na aking daratnan?

Gulat na gulat si Tirona nang madatnan ang kinalakihang bayan. Nakita niyang nakawindang ang tahanang ipinalit na sa isang bahay-pawid at ginagawa ng pangahoy ang poste ng dating bahay. Nagsilikas ang kanyang mga kaanak sa bulubunduking bahagi ng Cavite at nalaman niyang pumanaw ang kanyang kapatid na babae. Ayon kay Abueg, ang pangyayaring iyon ang mitsa ng pagiging rebolusyonaryong manunulat ng batang-batang Tirona, naisatula niya ang pagkapukaw na iyon.

Sino’ng humati sa malinding hubog ng iyong tulay

Na pinag-uugnay ang magkabilang pampang?

Ayon kay Fr. Virgilio Mendoza, isang kura paroko sa Cavite, nang bumalik ang mga residente ng Puerto San Felipe sa Cavite City, matapos ang pandaigdigang giyera, at matunghayang ang pader na bumubukod sa kanila sa kalakhang Cavite ay pinapatag na ng mga Amerikano, para raw nadurog ang kanilang mga puso.

Blood flowed in the city last night.

Now silence looks out the windows;

A stream of eyes sees the sunrise

Glowing on a saber’s blade.

Inilarawan ni Oscar de Zuñiga (Cavite City) sa kanyang tulang Confusion at Sunrise ang kawalang-kinabukasan na bunga marahil ng mga iniwan ng dumaang giyera. Hayag sa kanyang akda na ang guho ng giyera ay di lamang pansin sa kapaligiran, kundi nasalanta din nito ang loob ng tao.

Yesterday was an ocean

Rich with saline bones, acrid rocks;

Today is gruesome fantasy

Of fused atoms and dancing steel,

Tomorrow a wilderness of sand

Paragraphed by darkness.

(bahagi ng Poem, isinulat ni Oscar de Zuñiga)

Isang hapon, umakyat sa matarik na dalisdis sa bayan ng Magallanes ang mga miyembro ng CYWA matapos mangalap ng mga salitang taal sa probinsiya para sa isang pananaliksik. Pader ang tawag dito ng mga taga-roon, bahagi ito ng Pamasilan.

Mula sa kaitaasan,

Kapag namihasa sa pagdungaw

Sa bulubundukin ng itim at itim,

Sisilawin ka ng nagniningning na lambak.

(bahagi ng Siyudad ng mga Ilaw, isinulat ni Ronald Atilano

ng Dasmariñas City)

Tanaw sa layong iyon ang tangway na Cavite City sa hilaga at ang abuhing mga bubong sa mga bahayan sa Naic, Tanza, at Bacoor. Kita rin ang isla ng Corregidor sa look ng Maynila at ang bulubundukin ng Maragondon sa kanluran na unti-unti na ring bumibigay sa mga bahayan, at ang tagaytay sa bayan ng Alfonso sa timog-silangan na maagang nagsisindi ng ilaw sa mga poste. Tila naipinta rin ni Lorenzo Paredes (Imus) ang larawang ito sa My Native Land.

Yonder the village lies and weeps—

Its roofs, that from the storm decline,

Squalid and sad, in crouching heaps

Like huddled kine;

The night droops down, the horizon melts and fades,

The thunder-cluds give tongue, and faint

In answer one far bell from out the creeping shades

Wails softly, like a little child’s complaint.

Ang salitang imus ay nangangahulugang tulay na lupa, isang dalahikan. Ang bayan ng Imus ang lupa sa pagitan ng dalawang ilog—ang Ilog Imus at Ilog Ilang-ilang. Ito rin ang lupang nagdurugtong sa bahaging bulubundukin ng Cavite sa mga baybaying bayan. Mahigit isang daan taon matapos ang pananalakay ng mga Kastila, may panibagong pananalakay ang nagaganap sa Cavite. At ang Imus sa tula ni Tirona ay tila hindi naiiba sa kasalukuyang lagay ng Cavite. Una nang tinula ni Teo Baylen na darating ang panahong magtatanong ang mga ‘inapo’.

—Ito ba ang lupang aking aangkinin

Kadalasang tagpo ng karahasan ang lupang lumilitaw kapag kumakati ang dagat at nagdurugtong ang wawa ng mga bayan ng Tanza at Rosario. Nagkakaroon ng enkuwentro ang mga magkakalabang tropa sa dating magkabilang pampang. Wala nang makapagsabi ng pinag-ugatan ng mga enkuwentrong ito. Basta kumati ang tubig, ang hanggahang ito ay ginuguhitan muli nila ng itsahan ng mga bato at palitan ng bala sa paltik. Nang lumipas ang Milenyo, ang wawa na ito ang naimbakan ng ilang mga tinangay ng baha na sumama sa paghupa ng ilog at hindi napaanod sa dagat. Walang pagkakaiba ang pinsala sa magkabilang pampang.  Dito natagpuan ni Poklong Romero, miyembro ng CYWA, ang isang antigong kuwadro (frame) na walang larawan, iminuwestra niya ito at ang natanaw sa loob ay ipininta: may isang batang nakaupo sa nabuwal na puno, sa likod niya’y mayroong bahay na tuklap ang bubong at sa mas malayo ay hugis ng mga bahay na paraang anino, hinahawi ng pasikat na araw ang maabong mga ulap, at ang bata nga pala ay nakatingin sa kanyang mga paa.

At kaya akin naman isinasamo sa inyo na tayong lahat (ay) magkaisa sa pakikilaban upang tayo’y magkamit ng lubos na kapayapaan. Igayak ang inyong loob sa pakikilaban sa ating mga kaaway. Saan pa natin ibubuhos ang ating mga dugo, buhay, at mga pamumuhay kundi sa lupa na ating tinubuan?

(bahagi ng talumpati ni Diego Moxica ng Gen. Trias, makata ng rebolusyon)

Matapang na nagtanghal sa entablado ng Julian Felipe, Pebrero 23, 2005 ang batang mga manunulat ng CYWA parang bitbit na sandata ang mga tula at prosa ng mga nanga-unang manunulat ng probinsya, maano’y hindi pa husto ang kaalaman sa bisa ng mga salitang binibigkas, bago pa lamang na tinutuklas at kinikilala ang mga panahong nagluwal sa mga akda, at pilit na iniintindi ang kahalagahan noon sa ngayon. Ipinangalan ang pagtatanghal sa tula na iyon ni Baylen, ang Tinig ng Darating. May panahon na nagtatatag ng mga bayan sa Cavite para maiwasan ang pananalakay ng mga tulisan tulad na lang ng pagkakatatag ng Carmona, Caridad, Noveleta, Amadeo, at Magallanes.[3] Marahil pakikisandugo ang pagtatanghal na iyon nang ipagpatuloy ang pagtatatag ng CYWA noong Nobyembre 14, 2004 sa Imus. Talinhaga ang Imus sa mga bagay na dapat ay pinagdurugtong ng mga adhikain ng CYWA. May rebolusyong sinamahan si Tirona noon; may rebolusyong unti-unting napagtanto ng CYWA na dapat mangyari ngayon.


Mga Aguinaldong may hawak na pluma

Bago makarating ng Maynila, tutumbukin muna ng Manila-Cavite Road ang makasaysayang Tirona Highway, na bahagi ng dating Calle Real na nakalatag sa harapan ng bahay ni Emilio Aguinaldo. Nang pumutok ang pag-aalsa sa Cavite City noong 1872, puwersa itong gumulong sa kalye papuntang Maynila, hanggang ideklara ang kalayaan sa mga mananakop noong 1898 sa Kawit. Ang ilan sa pinakamahahalagang labanan sa panahon ng rebolusyon ay naganap sa kahabaan ng kalyeng ito. Makakatkat sa ilang pangalan ng mga lugar, tulad ng Pinagtipunan, Sinukuan, Magdiwang, Magdalo, ang mga pangyayari noon.[4] Ang mga kalye ay inaspalto ng mga talumpati at pagtulang humihimok sa damdamin bago ito pinatag ng dumanak na dugo. Rebolusyon ang humubog sa paysahe ng Cavite.

After the house burns,

the smoke, like loss, keeps you

company. It was expansive

(bahagi ng Houses, isinulat ni Jose Marte Abueg na nag-ugat sa Rosario)

Naging panakot marahil sa makukulit na bata na sabihing ang kalyeng madudungaw sa bintana ay dating baybay-dagat na kinalatagan at pinaglibingan ng mga bangkay ng nasira ng pandaigdigang giyera. Ito ang Ibañez Street sa Cavite City na kinalakihan ni Arnold Galicia, miyembro ng CYWA. Alaala, tila ba, ang pader na humalili sa ginibang Puerto San Felipe, pumipigil na malapastanganan ang kalyeng-libingan. Alaala, tila ba, ang guhit ng hanggahan na bumubukod sa Cavite sa Maynila.

It may be, mused the general, that the comfort of the past is that we no longer have responsibility to alter it, nothing anymore to nurture, nothing to protect: a house where all the children have grown away, quiet now, with all the souvenirs in place, exempt from change and revision. The past is all we have that we have survived, and we have survived it quite intact. If we have to contend with guilt, so be it. Guilt is of the present, manageable, and can be assuaged with slaughter, then with suicide. But what is done cannot be undone.

(bahagi ng The Firewalkers, isinulat ni Erwin Castillo)

Kung susuriin, nang mag-aklas laban sa mananakop ang mga probinsiya sa periferia ng Maynila, sinasabing nagtagumpay ang Luzon sa rebolusyon. Ang Kawit na simbolo ngayon ng kalayaang natamo kung gayon ay sentro na rin dapat ng progreso. Na-obserbahan ni Jerome Aviles, isa sa tagapagtatag ng CYWA, habang lulan ng baby bus sa kahabaan ng Kawit, na tila raw napag-iwanan ito ng panahon o, mas mabuti sigurong sabihin, nilisanan nang pagkakataon. Kung naihalili kaya ang gobyernong inihahanda ng Katipunan, may magbabago sa paysaheng ito? Ang bahay ni Aguinaldo ay nagbihis sa pagdating ng mga mananakop na Amerikano, tinawag itong mansyon, nadagdagan ito ng balkonahe at watchtower. Ang lugar kung saan nanumpa si Aguinaldo sa Tanza ay napabayaan nang husto, marupok na ang sahig nito at hindi na kayang tumanggap ng maraming panauhin. Hindi na itinayo sa dati nitong anyo ang Casa Hacienda kung saan naganap ang tinawag na Tejeros Convention. Itinayo mang muli, napabayaan pa rin.

But I cannot help thinking of things

that have remained in it with the years–

wrinkled skin of snakes, a tangle of women’s hair.

Maybe the constricted bones. The loneliness

(bahagi ng The Cave, isinulat ni Joel Toledo ng Silang)

May kuha si Wasi Lareza, miyembro ng CYWA. Litrato ito ng isang mamang nagpapatakbo ng motorsiklo. Aakalain mong anino ng motorista ang nakapatong sa muralya na repleksyon ng bantayog ni Aguinaldong nakasampa sa kabayo. Sa kanang itaas ng litrato, may isang binatang nakatayo sa isang hindi matukoy na konstruksiyon, taliwas ang tingin sa tinutungo ng motor.

Maraming naiwan sa mahabang hukay sa gilid ng lansangan—ang mga bangkay ay nakasubsob, nakatingala, nakatagilid, nakayukayok, at ang nakadilat pang mga mata’y waring hindi na nasanay sa kalagiman ng paligid; ang mga sugatang kumakalmot sa lupa o napipilig ng ulo o nanginginig sa salakay ng kirot o takot o pagkabaliw ay patuloy na kinakandong ng karimlang nilalagim ng liwanag ng kamatayan. Kabilang sana sa mga sugatang iyon si Ador; nabatak ko lamang siyang paahon sa hukay, naisaklay ko ang isang bisig niya sa aking balikat at kami’y tumakbong palayo sa tumitinding putukan. Dinala ko siya sa lungga, pinalapatan ng lunas at habang inaampat ang dugong bumubukal sa kanyang dibdib ay nagsasalita siya, hindi ng digmaan, hindi ng kamatayan, hindi kapaitan, kundi kamusmusan. Aywan ko, ngunit si Ador sa mga sandali ng panganib at kawalang-katiyakan ay kaugnay ng kamusmusan—ng isang payapang nayon, ng isang malawak na palayan, ng isang kalabaw na nagngangalang Corbo. Hindi si Ador ang ikukuwento ko, kahit siya’y naging matalik kong kaibigan sa larangan. Ang ikukuwento ko, na lagi niyang ikinukuwento sa akin ay si Corbo, ang kalabaw.

May nais marahil iligtas ang tagapagsalaysay na ito sa kuwento ni Efren Abueg. Hindi man iyon si Ador, nailigtas naman niya ang kuwento ni Corbo, isang guya, na simbolo ng maagang karahasan sa buhay ng batang-bata niyang kaibigan. Maikukumpara ang dahas na sinapit ni Ador sa guya, parehong maagang nakitil ang kanilang mga buhay—si Corbo nang ito’y mahirinan at nang hindi na mailigtas ay binagsakan ng maso ang ulo; at si Ador nang ang giyera ay parang masong nagpabulwak ng dugo sa kanyang dibdib at tumapos sa kanyang buhay. Maikukumpara naman ang panitikan at ang mga pampanitikang organisasyon sa tagapagsalaysay na siyang sumasalba sa mga naiiwan.

Nagtulong-tulong ang ilang manunulat ng CYWA buuhin ang konsepto at ilatag ang dula para sa isang pagtatanghal para sa Kalayaan Festival noong Hunyo 12, 2009. May layon ang mga miyembro na siyasatin ang rebolusyong isinulong ng Cavite para sa kalayaan. Ipinakilala si Julian sa isang paglalakbay na tila tumakbo sa nakalipas na huling isang daang taong kasaysayan ng Cavite. Sinabi ng dula na isang panimulang hudyat ang rebolusyon para sa kalayaan, na isa itong mana na maghahanda sa mga Caviteño na tuklasin ang landas patungo sa pagpapahalaga sa sarili. Lumakad ang dula sa mga kalye na tinahak ni Julian. Matutunghayan ang Cavite na kilala sa panunulisan (banditry), at ubusan ng lahi (family feuds), kaya’t tulad ng marami, sasabay si Julian sa pandarayuhan (migration), tila nagpabaya sa natagpuang kalayaan at nakalimot sa tungkuling pangalagaan ito. Makikipagsapalaran siya sa distansiya. Aabot si Julian sa pagkapagod, sa isang pagtahan, sa isang pagpapahinga, sa isang paglilimi, at nanaisin niyang manumbalik sa sinisintang Cavite. Sa kanyang pagbabalik, sasalubungin siya ng sayaw ng sanghiyang, tila ba isang pagbabanlaw at paghahanda sa parating pang mga taon, lalampasan niya ang nagbabagang apoy.

Bakit sa malayo ang pukol ng tingin

gayong sa harap lang ang patak ng pansin

kalawakan baga’y dapa’t halughugin

gayong kalalima’y di pa natitikin?

Ang hinahanap ta’y hindi maaabot

sa tayog, sa lawak, sa layo, sa rurok,

manapa’y sa lalim, sa kipot, sa loob,

sa ubod ng puso doon matataos.

(Unang dalawang saknong ng tulang Lunod na Langit,

isinulat ni Jose Buhain ng Bacoor City)

Ang Cavite Young Writers Association ay nasa panahong binura na ng globalisasyon ang heyograpiya ng probinsiya. Maging alaala bilang hanggahan ay binubura na rin ng pandarayuhan. Ang pagkabura ng hanggahan na ito ang sanhi ng tuluyang pagsandal ng Cavite sa Maynila. Ang Longos sa Bacoor ang unang barangay kung tutuntong ka ng Cavite mula Maynila. Tawag din ito sa kurba ng lupang hinugis ng alon ng dagat. Noong nagsisimula pa lamang ang CYWA, may malaking billboard na nagbabalita na magtatayo roon ng tulay para maginhawa ang takbo ng trafik papasok ng Cavite. Ito ang Cavitex ngayon. Imahe ang Longos ng pagbabagong nagaganap sa probinsiya. Pinangalanan ng CYWA na Longos ang una nitong literary folio, nagbabakasakaling maguhitan ang panitikang bumubukod sa Cavite sa Maynila. Waring bantay na tumayo, ang tropa, sa hanggahan. Hindi heyograpiya o alaala ang magsasabi ngayon ng hanggahan kundi ang mga kabataan. Malaki ang tungkulin dito ng mga kabataang manunulat. Kung napatunayan na ng kasaysayan na may kakayahan ang mga kabataan sa periferia na magsimula ng rebolusyon, anong rebolusyon ang kayang pangunahan ng mga batang manunulat sa Cavite ngayon?

Sin armas entro en lid con mi adversario,

y afronto con valor el rudo embate…

La pluma puede el púgil literario

convertirla en espada de combate…[5]

(bahagi ng Altivez Tagala, isinulat ni Pacifico Victoriano)


—End of Part 1—



[1] Mula sa Ang mga Lokal na Manunulat sa Lokal na Pag-aaral na sinulat ni Efren R. Abueg at papel na binasa sa kumperensyang “Inyo ang Cavite, Amin ang Pampanga” na itinaguyod ng Cavite Studies Center (DLSU-Dasmarinas) at Juan D. Nepomuceno Center for Kapampangan Studies (Holy Angel University) noong Enero 24-25, 2006 sa Holy Angel University, Angeles, Pampanga.

[2] Ang pananaliksik na ito ay mababasa sa Sa Bagwis ng Sining: Mga Nangaunang Manunulat ng Cavite na sinulat ni Efren Abueg at inilimbag ng Cavite Studies Center.

[3] Ang imposmasyong ito ay galing kay Isagani Medina sa papel na pinamagatang Growth and Parishes in Cavite, 1571-1880 na binasa sa First Philippine Art History Conference sa Intramuros, Manila noong May 8, 1985 at nailimbang sa koleksyon niya ng mga sanaysay, Ang Kabite sa Gunita, na

[4] Ang impormasyong ito ay galing kay Isagani Medina sa papel na pinamagatang Isang Pag-aaral ukol sa Pangalan ng mga Lugar sa Lalawigan ng Kabite na binasa bilang professorial lecture sa Unibersidad ng Pilipinas noong Pebrero 26, 1981.

[5] Salin ni Glenn Roperos, miyembro ng CYWA: Sumuong sa labanan ng walang sandata kasama ang katunggali / at hinarap nang may tapang ang daluhong matindi / ang kamaong pampanitikan maaari / baguhin ang panulat bilang tabak ng pakikibaka.

The Thousand Exuberant Troubles: A brief guide to independent publishing for college students who might want to publish books by Marc Gaba

When considering putting up a small press, knowing why you want to is the first order of business. It is easy to romanticize the making of books (and it is certainly a great pleasure to work out of passion) but a small press is part art and part business, and both parts require pretty serious work. But with a clear primary purpose, you could put every little trouble in perspective.

Do you want to produce books because the work of your friends are turned down by other publishers? When you think hard, how certain are you that it’s not a vanity press that you’re making? Do you want to produce books because it’s sort of totally cool?

While I think that there’s always something to be said for creative exuberance and going for it whatever your reason may be, I also believe that some reasons are better than others. For example, putting up a press to publish books that cannot find a home in any existing presses seems like a great reason; in the long and short runs, it benefits all who are interested in books and fresh directions.

Another good reason, to my mind, is a desire to improve upon an aspect of what is currently available. Some writers have put up small presses to elevate the aesthetic qualities of Philippine titles, something that Gilda Cordero Fernando did earlier in her life. Acknowledging that local publications look poorly produced, she put up her own press with a friend that elevated the aesthetics of local titles.

A more recent example of a small press that endeavored to do the same is High Chair, a press that I co-founded (but which I no longer work in); we wanted better paper, more elegant graphics and more artistic covers than the customary. We also wanted, without having articulated it programmatically, the freedom to create poetry books whose pages, in Yeats’s phrase, are bound together by something other than glue: we wanted to produce books with concept, a compositional standard that we share with many other poets of our generation.

This feature essay is a rundown, based mostly on experience, of the challenges that you might face should you put up an independent small press. It follows the structure of the making of a book, so that you might get a better picture of what you’re in for should you pursue book publishing.


The Right Stuff

It’s one thing to put up a press, and quite another to gain access to the manuscripts that you want to publish. As though I should say it, make sure that you have access to the raison d’être of the press: strong work.

One of the challenges that you might face in this area is the fact that most good, practicing authors are already professionally associated with publishing houses. Further, if the author is on the academic track, publication via a small press does not always count in the points-system that some universities employ when promoting teachers. (At the University of the Philippines, for instance, note even books published by the late Tony Hidalgo and current UST Press Director Cristina Pantoja Hidalgo’s Milflores Publishing generate points.)

That you haven’t produced a book before could work against you; as you yourself might think, a press with some history inspires more confidence than one without.

In response, you could supply proof that your press can do a better job in certain areas that authors care much about but that some more established presses might overlook. Given the volume produced by large university presses, they do not consistently have the benefit of devoting an extensive, intensive period of time to design manuscript development; a promise of keener attention is your plus point. But more importantly, trenchant understanding of the author’s body of works carries the most convincing power. And needless to say: a contract, and a pen.


The Game of the Name

Once you know that you do have something to publish, then it’s time to establish what your small press is about. While it is tempting to publish all sorts of books—and certainly nothing and no one is stopping you from doing so—a clear idea of your principles is in order. Your grasp of the rationale of your press is key to deciding what its name and logo will be; it also projects the future of your catalogue. Back when I was still closely involved with High Chair, I wanted to publish the fiction of a writer from La Salle whose work impressed me tremendously; when I brought it up with colleague and poet Mabi David, another co-founder of High Chair, she said “But we’re a poetry press”—and that was that.

No matter how unlikely, challenges in the area of names include the unavailability of the company name. When you register with the Securities and Exchange Commission, they would run the name through their registry—it’s like getting an email username—so be prepared with two variants of the name you would like, if not close second and third choices.

Why register with SEC at all? Because whether it’s a single proprietorship or a non-profit or what have you, without a company backing your publications, there’s no way for you to get the International Standard Book Number (“ISBN”) from the National Library, and the absence of one smacks of unprofessionalism; you want an ISBN. Further, you’ll need SEC registration to issue out official receipts. Certainly you could produce books without proper registration—many people have done so—but if you’re in it for the long haul, the legal paperwork is a must.


Is the Manuscript Ready?

The premise of writing and revision is that anything good could always be made better. That is to say that even if the manuscript is written by a Palanca awardee, neither you or the author (who could be you) should be lax about the quality of the manuscript. Is the manuscript truly ready for publication? Could it be strengthened by the addition or deletion of parts? Does the organizational method of the book articulate the material’s intentions?

The questions above are even more important than mere grammatical editing, a task that almost anyone with some intelligence and a Strunk and White could do. Editing a manuscript with a mind bent on making the strongest book possible, on the other hand, takes patience and critical thought, the ability to see a manuscript without any emotionalized connection to the material or its author.

Some years ago, I visited a friend I went to grad school with at Harvard Press where she worked. While there, I discovered that Harvard Press invests loads of time on multiple meetings, where the general editor meets with the author to discuss the manuscript’s aims, ideas and forms. It’s not that the author is not brilliant—customarily, their authors have gloriously distinguished credentials; it is that, as with an idea for a story or a poem, the finest points, distinctions and observations at times become clear at the later stages. Linger in those later stages! Your job is to get the manuscript in its best possible shape.

Thorough discussions about the book could also include the task of determining who the best blurbers for the book would be. In addition, such discussions produce good copy. Brief descriptions of content that you will need for the back cover and press materials are bound to be accurate if the manuscript receives the attention that it deserves.


Design Matters

The first point of contact between a book and its buyer is the cover. Many presses clutch to their hearts the desire to make each title “stand out” and apart from the crowd of other on bookstores shelves. Except that, as you might suppose, there are as many ways of doing that as there are people, so that I can’t help but stress the value of a book cover that endeavors to capture the idea of the book and that attracts the readers most likely to appreciate it.

Remember that a cover design is not primarily about making a pretty book, nor is it a space for an artist’s self-expression. The cover is visual communication. In other words, the cover must give the reader an attractive glimpse of what’s inside. This work takes wit.

Choosing a font is not a minor task. Experiment on a number of different fonts, and print out studies. Notice how the tonal quality of the text behaves in response. Note how readability changes. Experiment on margins and layouts. Make informed, confident decisions. Later, when you start working with printers, there will be other things to consider: the weight of the paper, the kind of lamination for the cover, and the matter of color accuracy. All these are important in creating a beautiful object that is a pleasure to produce, acquire and enjoy reading—a book that is every page worth the trees cut down to produce it.


And the Word will be Printed

There are hundreds and hundreds of printing presses around, and most of them will promise to have the capabilities to produce the kind of book that you want. However, you must learn to navigate your way past the sales talk. Inspect the printer’s previous work, and check for quality and durability. There’s print-on-demand—God bless them—but I heard that their copies warp after a time; take note of such details.

Printers are often easy to talk with: they want your business. That is to say that if you need to find ways of lowering the cost-per-copy of a book, they should be ready to give you options. Given their experience and techie know-how, they should for instance be able to say, based on the size of the paper, the most economical page size for any project.

Don’t underestimate the rewards of being patient and exhaustive during this part of the process; it could save you a lot of funding resources, and the last thing you want is a book that does not meet anyone’s standards.


The Little Book Will Go to Market

The work of a press doesn’t end once the physical book has been produced. How do you let those who would be interested in the book know that you have produced it? How do you produce sales and what are your goals? How do you make sure that your investment returns, or at least, enough of it to publish the next title?

The usual methods are almost standard practice here. Time and again, hosting a book launch produces positive sales results. Sending a review copy to a newspaper or magazine along with a press release that has been tailored to speak to the publication’s particular readership could be effective. Announcing the birth of the publication in social media does its share of marketing work, and attempting to get the book reviewed—or commissioning a publishable, impartial review of it as a press release—could be beneficial to sales. Finally, entering the book in competitions such as the National Book Awards and other competitions could make a difference.

In marketing and sales, determining your reasonable goals is of utmost importance, because in comparison with other titles, most literary titles don’t do too well in the marketplace. What this means is that if your goal is massive sales, then you must be prepared to create new readers. Explore activities with schools; many have Lit Weeks or reading campaigns. Partner with student and professional organizations. Know who stand to benefit from purchasing your title. Build from there.

In the Philippines where online shopping hasn’t quite become the norm, one of the serious challenges is the relative difficulty of getting titles sold in the biggest bookstore chains. (On-line digital publishing is an option, although currently, a lot of interesting poetry is difficult to present in the format—unless the poetry is in prose.)

While the big bookstores are open to consignments, often their cut per sale puts small presses at a serious financial disadvantage. But no matter. If you have a great, relevant book, trust that it will eventually find its readers.


The Books of the Book

Keep track of the numbers of: copies of first run; copies allotted for the author; copies allotted for reviewers and the press; copies consigned; copies sold; copies stored (and where!). Other important numbers: total expenses on a title (including all production, plus marketing costs), and the net returns of sales. You would do well to project these costs before embarking and maintaining an updated book, as you need these variables to price the title in a way that will cover costs of continued operation.

Brief notes, as per request of the Likhaan website: a High Chair title’s first run is 500 copies. A book launch often produces moderate sales of about 70-100 copies. None of the authors of poetry get paid, because publication by High Chair is a virtual contribution to the continuation of its operation. Its business model resembles that of a cooperative, and it is as non-profit as non-profit gets. For all its intents and purposes, High Chair does its job.


Without Conclusion, a Conclusion

Putting up a small press and keeping it running is a collection of little troubles and little solutions. Abroad, many literary journals and bookstores have closed shop, and even big local publishing houses like Anvil find it challenging to generate movement of literary titles at capitalist speed. Perhaps the local market, in relative terms, is simply too small; perhaps most literary titles rarely capture the interest of the book-buying public. All to say that if you care deeply about good books as I do, the greatest challenge of independent publishing has to do with producing more readers who are always willing to buy books that we intend to keep.

Any new press contributes to the task of casting a wider net. At a professional level, running an independent small press costs as much as running most other businesses. The mental tasks are similar, although the financial investments and returns are conservative. If you can pursue publishing outside a main source of income while remaining true to your standards, the pleasures of facilitating, without compromise, the introduction of a new book out into the world is well worth all the investment, the legwork, and the time.



A graduate of the creative writing programs of the University of the Philippines – Diliman and the Iowa Writers’ Workshop, Marc Gaba co-founded High Chair, a small press and poetry journal that has been publishing poetry since 2002. Author of the book Have (Tupelo Press, 2011) and 3 chapbooks to date, and and is at work on a third book of poetry while working on plays. New poems are forthcoming from the journals Gulf Coast and The Collected Poems, Also a visual artist, he has shown work through Silverlens’ 20Square Gallery, Art Cabinet Philippines, the National Museum, and Altro Mondo Gallery, which represented his work in the curated Art Fair Philippines 2013. He currently works as a Content Developer for TV5, and as an Editorial Consultant for the National Book Development Board.

The State of Publishing: Pages to Pixels by Mina V. Esguerra

The best way to start talking about e-publishing and how it affects Filipino readers and writers is to mention that it is fast becoming one with publishing as we know it. People who used to “write books” are now actually writing “content,” which can be available in print, ebook, audiobook, and a variety of formats. Lovers of reading worldwide have embraced this, especially the ebook format which has been hyped as the so-called competitor of print. In 2011, both Amazon and Barnes and Noble announced that they sell more ebooks than print books. 

Barnes & Noble eBooks Outsell Print Books Three to One


The E in E-Publishing

Even though ebooks have been around for over a decade, the medium got a shot in the arm in 2007 when Amazon, the world’s largest bookseller, released its Kindle, a device for reading ebooks. The first author to sell over a million ebooks on Amazon was Stieg Larsson, of Girl with the Dragon Tattoo. His Millennium series achieved this feat and yet is also a bestseller on hardcover and paperback.

Since then, other players have emerged and competed for the attention of readers and authors worldwide, from tablets and ereader devices to online ebook stores. This development has led to countless debates about the future of publishing, because technology has made it easier for anyone to publish something. As an author, publisher, and avid reader, I appreciate this trend and welcome it. We now have more ways to read, more books to read, and more ways to legally purchase them. What’s not to love?


More choices for the Filipino reader

The way that ebooks can be purchased and read continues to change, but currently:

Ebooks purchased from a site (let’s say Amazon) can be read not just on a dedicated device like a Kindle, but also on a smartphone, a laptop, an iPod, or a tablet. Losing that phone doesn’t mean the ebook is lost as well; it can usually be re-downloaded to the new phone at no extra cost.

Ebooks can be purchased online with a credit card, although some sellers have offered more options such as Paypal and bank deposit.

Over a million ebooks, more than any brick-and-mortar bookstore can have in stock, are available now to Filipinos because of online ebook stores. Many of these books are free (classics and public domain in Project Gutenberg) or relatively inexpensive (Smashwords has 60,000 books under $2.99/Php 125). Bestsellers and new releases from traditional publishers are more expensive, ranging from $10 to $15.

Ebooks can offer interactivity and dynamic content beyond what was possible with paper, but so far many ebooks are simply digital versions of print books.

The potential of extending this buffet of choices to the cause of education is great, and there are ongoing programs (in different schools, at elementary, high school, and college levels) providing digital learning materials to Filipino students.


More opportunities for the Filipino author

In 2010, opened up to authors and publishers outside of the US, and changed publishing in this country in exciting ways. Prior to this, a Filipino author’s best shot at having his/her books available on Amazon was through a long and uncertain process of finding an agent and a publisher. Now an author can simply create an account, upload their book, and see it on Amazon. Rival booksellers like Barnes and Noble and Apple followed suit, and all of them currently do not charge the author any fees for selling ebooks. This means:

1. An author can easily publish books in any or all formats.

Publishing can be as easy as uploading a manuscript clicking “Publish” on a website form. Of course, opening this floodgate means that many books that would not have been accepted by a reputable agency get published on a daily basis. There are tutorials, books, and seminars available to help a self-published author maintain a standard of quality in their work — most of them are online too, and available readily to Filipinos.

2. No need to worry about international shipping and “out of print.”

Once a publisher decides to no longer print a title, an author rarely gets to do something about it. It’s a problem that’s fast becoming obsolete, because ebooks will never go “out of stock.” Paper books can remain “in stock” indefinitely too, because of print on demand (POD) options that do just that — ensure that as long as there is a demand, even for just one copy, a book can be made available in print. A Filipino author can upload his book to international service CreateSpace, Lulu, or Espresso Book Machine, and a reader can buy his book and only pay local shipping rates (because the book will be printed at and shipped from a location closest to the buyer).

3. The book might just find a worldwide audience. 

Once a book is placed in an online book store, it widens its potential audience to, well, the world. Overnight success is not guaranteed, but a book’s chances of being discovered increase considerably if it’s available to millions of enthusiastic readers.

“E-publishing” is no longer a separate channel that an author may consider using — it is now the channel, an integral part of publishing, and many authors all over the world have found success precisely because they decided that they would do it this way.

This last item is why, as a Filipino author, I think this is all worth the effort. With some commitment one can learn to do this in a matter of days, even while studying or working full-time. Now that technology has made publishing easy, a writer just has to write. Today is a good day to start.

Can one make a living as a freelance writer in the Philippines? by Ime Morales

Can one make a living as a freelance writer in the Philippines?

Parents have often said that if we want to strike it rich, don’t be a writer. In reply, their idealistic children would then rattle off names like JK Rowling, Stephen King, Stephenie Meyer, and other high-profile names to defend their choice. After college, many of these wide-eyed writers would find themselves working in magazine or newspaper publishing, advertising, in the communication department of some company or NGO, or, God forbid, working as freelance writers.


Freelance, free lunch

There is a stigma attached to freelance writing and it has been present, nurtured by some of the writers themselves, for many years. Looking at it as a way to earn a quick buck is tantamount to disrespect for the profession, and it is this attitude that has been giving the industry a painful and slow death.

Freelancers who sell out and accept pennies for their work not only don’t give value to themselves (which is fine, as far as everyone else is concerned), but they also drag everyone else with them into the free-lunch pit. This is the place where writers slosh about in the company of clients who give low pay and treat writers like some cook in a panciteria.

These writers don’t realize that every time they sign a P0.50 per word contract, for instance, they are making sure that their children will get paid the same rate when it’s their turn to go freelance. You’ll get the cash for the electric bill this month, but is it really worth the trade-off?


Horror stories

If you’re a freelance writer in the Philippines, there would be times (and they would be often) that you’d probably grow a beard first, even if you’re not a man, before you receive your check. Other publications would require several interviews with expert resource persons for a 2,000-word article, but pay a fee that barely covers for the expenses related to producing the feature. Take a look at what some freelance writers are paid:

  • As low as P22 per hour (online writing)
  • P45 to P90 per 400-500-word article (online writing)
  • P100 per 250-word article (academic writing and research)
  • P300 per 400-word article (online writing)
  • P0.50 to P2 per word (some local magazines, newspapers and news websites)

(These are actual figures cited by some members of the Freelance Writers’ Guild of the Philippines, based on their individual experiences working with local and international clients.)

Also, racism is alive and well in the online writing business. Many Filipino freelancers don’t get the good deals offered by high-paying clients in the international market (P22.50 to P45 per word), possibly because “you can pay (Filipinos) literally pennies for a story… because they are not native (English) speakers.” This is a comment made by an American and cited by another Filipino freelance writer.

If you work in the advertising industry or if you are able to get corporate clients, then you can make more because these markets pay better than most outsourcing websites and online/print magazines or newspapers. But, you may have to set aside some of your principles when you’re asked to write copy to sell, say, liquor or tobacco. To put it bluntly, there is no room for the idealistic writer in the commercial writing industry.


The need to organize

Despite the economically grim picture, there is still an abundance of freelance writers locally, probably because there are moms or dads, some of them single parents, needing more time to raise their children as they work for a living. There are others who enjoy the freedom that freelancing offers. Some are working on their degrees, others do it to supplement a regular salary, and still there are those who think that writing is simple and that anyone with a pen can write!

To assure the healthy future of the freelance writing profession, if you can even call it such, there is a need to organize these disunited writers. The fact is, writers’ fees in the Philippines have stagnated at a more or less 20- year old level. This, plus a host of other challenges that plague the freelance writing community have encouraged a bunch of freelance writers to organize themselves into the Freelance Writers’ Guild of the Philippines (FWGP). The guild aims to protect the welfare of Filipino freelance scribes working in the country, as it tries to help members improve the quality of their work.

Presently, the Guild is trying to come up with a standard payscale to serve as a guide for freelance writers so that fees nationwide can become more or less consistent. FWGP also offers lectures and workshops on important topics like copyright, SEO writing and blogging, and, for the future, screenwriting, writing for children, and many more. Each month, OpenBook events are held to bridge the distance between authors and their readers. Successful authors are invited to share tips and advice on how to write, market/sell the work, how to get motivated or inspired, and even build discipline.

Its more important work, however, is to educate the writers on their rights and responsibilities so that the problems that plague freelance writers can be eradicated one by one: low fees, unreasonable waiting time for payments, low-quality work output, one-sided contracts and unjust policies by clients—these are just a few of the issues that need to be addressed.

Freelance writing could become a respected and high-paying profession, but it can only happen if there are enough good writers who will work to make the changes happen. Presently, we are far from this goal. And for as long as there are more writers who are willing to accept low fees just to get projects, and freelance writers who care more about quantity over quality, then the profession will continue to languish in this rut where it has been  for decades.

Sitwasyon ng Panitikang Pambata sa Pilipinas (2010-2012) ni Eugene Y. Evasco

Introduksiyon ng Interaktibong e-book at Picture Book Apps     

May dalawang mahalagang pangyayari sa kasalukuyan ang nagdulot ng pagbabago sa produksiyon ng mga aklat pambata sa bansa. Una rito ang pag-usbong at pag-unlad ng teknolohiya sa mga mobile phone, tablet, at internet na nagbigay-daan sa paglikha ng mga interaktibong e-book at mga picture book app. Tagapanguna ang Vibal Publishing sa paglikha ng mga ito. Unang interaktibong e-book na pambata sa bansa ay ang retelling ng Ibong Adarna (Vee Press ng Vibal Foundation, 2011). Libre itong madodownload at naglalaman ng simpleng pagbubuod ng kilalang korido at nilapatan ng mga digital na ilustrasyon.

Mas sopistikado at interaktibo naman ang mga taglay na features ng isang picture book app kumpara sa mga simpleng e-book o digital na bersiyon ng mga aklat. Nagtataglay ito ng animation, orihinal na musika, games, at mga interaktibong gawain sa tulong ng touch screen na teknolohiya. Muli, tagapanguna sa produksyon ng mga app na ito ang Vibal Digital Publishing. Nagsimula muna bilang mga nakalimbag na aklat, napili ng naturang palimbagan ang mga sumusunod bilang mga unang children’s book app sa bansa (2011): Yummy Fly Pie (kuwento at guhit ni Jomike Tejido), Mariang Sinukuan (muling isinalaysay ni Eugene Evasco, guhit ni Leo Cultura), Pagpagayuk (muling isinalaysay ni Evasco, guhit ni Piya Constantino), Amansinaya (muling isinalaysay ni Evasco, guhit ni Tejido), at Ang Mahiwagang Kamiseta (kuwento ni Evasco, guhit ni Ghani Madueno). Nilikha ang mga ito para sa mga kagamitang Android, iPad, at iPhone. Maaari itong mabasa at ipabasa (may feature na “read to me” at “read myself”) sa Ingles at Filipino. Ang Yummy Fly Pie naman ay may salin sa Mandarin. Ang mga nabanggit ay ambag ng Pilipinas sa produksyon ng daigdig sa panitikang nilikha para sa batang mambabasa na digital natives o higit na kilala ang mga aparatong digital. Hindi naman nito pinapaslang ang nakalimbag na aklat; sa halip, mas hinihikayat ng mga ito ang mga mambabasa na pahalagahan ang pagbabasa sa iba pang mga anyo gaya ng tablet.


Aklat Pambata mula sa Rehiyon

Ikalawang pangyayari ay ang kautusan ng Departamento ng Edukasyon (DepEd Order No. 16, s. 2012) kaugnay sa Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE) sa SY 2012-2013. Hinahangad ng kautusang ito ang pangarap na bawat mag-aaral ay magiging mambabasa at makasusulat sa antas Grade 1. Ilan sa mga pangunahing wikang gagamitin ay ang Tagalog, Kapampangan, Pangasinan, Iloko, Bikol, Cebuano, Hiligaynon, Waray, Chavacano, Maranao, Maguindanao, at Tausug. Sa bisa ng kautusang ito, hindi lamang makalilikha ng mga textbook sa mga rehiyunal na wika, magkakaroon din ng mga programa at pangangailangang lumikha ng mga kuwento, karagdagang babasahin, o aklat pambata batay sa wika, kultura, at panitikang-bayan ang mga lalawigan. Sa mga susunod na taon, hindi lamang simpleng salin ang mga nilalaman ng textbook sa pagbasa at wika, magkakaroon din ng paglikha ng mga orihinal na kuwento sa kani-kanilang mga wika at kulturang pinagmulan. Aasahang maitatampok sa mga aklat na ito ang panitikang-bayan gaya ng mga alamat, mito, kuwentong-bayan, epiko na hindi kadalasang naitatampok sa mga aklat na nilikha sa Metro Manila. Dagdag pa, makatutulong rin ito upang higit na pagyamanin ang mga paksang maaaring talakayin ng pambansang panitikang pambata.

Kaugnay nito, magandang simulain ang paglalathala ng mga aklat pambata sa mga rehiyon. Halimbawa, sa wikang Hiligaynon, nailathala ng premyadong manunulat na si Alice Tan Gonzales ang koleksyon niya ng pitong pabulang pambata na May Isa Ka Kuring nga Hari kag Iban pa nga Sugilanon para sa Kabataan (May Isang Pusang Hari at Iba pang Kuwento para sa Bata) (Iloilo City: Seguiban Printing & Publishing Enterprises, 2010). Ayon kay John Iremil Teodoro, “Historikal ang librong ito dahil ito ang unang koleksiyon ng mga kuwentong pambata sa Hiligaynon, bagamat may pangilan-ngilang nalalathalang mga kuwentong pambata sa magasing Hiligaynon at Yuhum. Nagpapatibay ang librong ito ng posisyon ni Alice Tan Gonzales bilang nangungunang manunulat sa Hiligaynon ngayon.”

Taong 2010 din nalathala ang aklat pambata sa wikang Pangasinan, ang Pasirayew ya Malapati (Ang Mayabang na Kalapati) ni Erwin Fernandez, sa taguyod ng Ulupan na Pansiyansiya’s Salitan Pangasinan. Nilalayon ng publikasyong ito na “buhayin ang isang naghihingalong wika.”

Dapat ding kilalanin ang paglalathala ng aklat pambata ng mga manunulat na Bikol na An Poon Kan Pili Asin Iba Pang Osipon Pan-Aki (Ang Alamat ng Puno ng Pili at Iba pang Kuwentong Pambata) nina H. Francisco V. Peñones Jr., Christine S. Bellen, at Kristian S. Cordero; guhit ni Jerameel Lu (Naga City: Ina nin Bikol Foundation, 2010). Ayon kay Cordero, unang aklat ito ng kanilang serye sa Balaog Children’s Book Series at balak nilang makalikha pa ng siyam na aklat sa mga susunod na taon. Nakasulat ang kay Peñones sa Bikol, samantalang nakasulat naman sa Filipino ang mga kuwento nina Cordero at Bellen. May kasamang salin sa Ingles ang nasabing antolohiya. Sa anotasyon ni Bellen sa mga nilalaman, mapapansing tampok sa mga akda ang panitikang-bayan, kultura, at mga pangunahing icon ang rehiyon. Bukal at impluwensiya ng “Alamat ng Pili” ang epikong Ibalon. Tampok ang Naga City at ang Mahal na Birhen ng Penafrancia sa “Argos” at idinagdag naman ang kuwentong “Unang Uwi sa Bicol” ang pagkilala at pagtuklas ng isang bata sa bulkang Mayon at sa mga butanding ng Donsol, Sorsogon.  Dagdag pa ni Cordero, “ang Bikol at si Ina” ang naging tema ng kanilang unang antolohiya.

Kung masusundan pa ang ganitong produksiyon at mahihikayat pa ang maraming manunulat na lumikha ng aklat pambata sa mga rehiyunal na wika ng bansa, higit na mapauunlad at mapapalawak ang saklaw ng panitikang pambata sa bansa. Sa mga anyong pampanitikan sa Pilipinas, nahuhuli ang panitikang pambata sa produksiyon ng mga akda mula sa mga rehiyon. Nagkataong nasa Metro Manila ang kalakhan ng mga pangunahing tagapaglimbag, tagapagbenta, at tumatangkilik ng mga aklat pambata. Sa pamamagitan din nito, mawawakasan na ang pamamayani ng komersiyal na paglalathala na may tendensiyang tumugon sa middle class na karanasan at sensibilidad. Higit na magkakaroon ng representasyon ang ibang tinig at kultura, lalo pa’t may multikultural na katangian ang ating bansa. Higit pa rito, lalo pang mailalapit ang aklat sa mga batang matatas sa kanilang sariling mga wika.


Mga Patimpalak at Pagkilala sa mga Aklat Pambata

Malaking tulong ang mga gawad upang manghikayat ng mga manunulat at ilustrador.  Paraan din ang gawad upang kilalanin ang mataas na kalidad ng produksiyon ng mga aklat pambata.

Napasimulan ng Tomas Arejola Foundation sa Bicol ang kanilang patimpalak sa pagsulat (Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon). Ilan sa mga kategorya ang kuwentong pambata (osipon na pan-aki) at isang yugtong dula para sa bata (halipot na pasali na pan-entablado na pan-aki). Sa pamamagitan nito, nauudyukan ang mga manunulat sa sumulat at makalikom ng mga maiinam na akda na maaaring mailathala sa mga susunod na panahon.

Paraan din ang patimpalak upang makahikayat ng mga de-kalidad na manuskrito para sa publikasyon. Nagsagawa ang Adarna House ng timpalak para sa nobelang pambata, ngunit tila walang nagwagi o kulang ang mga manuskritong inilahok upang mapagpagdeklara ng nagwagi. Nagsagawa rin ng Lampara Book (Lampara Books Children Story Writing Contest noong 2011) ng kanilang sariling patimpalak ng kuwento upang makapili ng manuskritong ilalathala bilang isang picture book o illustrated book.

Bagong serye ng Lampara Books ang “Mga Premyadong Kuwento.” Itinatampok sa seryeng ito ang mga kuwentong nagwagi ng Palanca, Philippine Board on Books for Young People (PBBY), at ng Catholic Mass Media Award (CMMA). Bukod sa may marka ng kahusayan ang mga akdang nagwagi, may komersiyal na konsiderasyon din sa paglalathala nito. Tulad ng mga aklat na Newbery at Caldecott sa US, inaasahang mas maibebenta o madaling mailako ang mga premyadong aklat pambata, lalo pa’t may mga logo ng napagwagiang patimpalak ang mga pabalat. Kadalasan, ito ang hinahanap ng mga magulang at mag-aaral sa pamimili ng mga aklat para sa anak o mga mag-aaral.

Pinakamagandang pangyayari sa larangan ng paggawad ay ang National Children’s Book Award na nagdeklara ng mga unang nagwagi noong 2010. Ang mga unang nagwagi ay ang Araw sa Palengke, kuwento ni May Tobias-Papa, guhit ni Isabel Roxas (Adarna House) na pumapaksa sa karanasan ng bata sa lingguhang pamamalengke; Tuwing Sabado, kuwento ni Russell Molina, guhit ni Sergio Bumatay III (Lampara) na pumapaksa sa ugnayan ng bata sa kanyang amang nasa bilangguan; Can We Live on Mars? A Book About Space, ni Gidget Roceles-Jimenez, guhit ni Bru (Adarna House) na isang non-fiction na aklat pambata ukol sa outer space na tinalakay sa pananaw ng isang Pilipino; Tagu-Taguan: A Counting Book in Filipino na isinulat at iginuhit ni Jomike Tejido (Tahanan) na isang aklat ng pagbibilang na nasa anyong berso at itinatampok ang mga karaniwang kulisap sa bakuran; Lub-Dub, Lub-Dub, kuwento ni Russell Molina, guhit ni Jomike Tejido (Bookmark at Ramon Magsaysay Award Foundation) na isang kuwentong nagpapakilala sa kadakilaan ng pediatrician na si Dr. Fe del Mundo; at Just Add Dirt, kuwento ni Becky Bravo, guhit ni Jason Moss (Adarna) na masisteng kuwentong tumatalakay sa takot at katamaran ng bata na maligo at linisin ang sariling katawan.  Kinilala ang mga nasabing premyadong aklat bilang mga Best Reads sa taong 2010. Itinaguyod ng National Book Development Board at ng PBBY ang nasabing gawad na kumikilala hindi lamang sa mahusay na pagkakasulat kundi sa mahusay na ilustrasyon, pagdidisenyo ng aklat, at maging sa produksiyon ng aklat para sa mga bata. Natatangi ang gawad na ito, kumpara sa iba pang patimpalak, dahil ang buong nalathalang aklat ang kinikilatis at pinahahalagahan. Magandang balita rin ito sa mga manlilikha at tagapaglathala dahil nabibigyang-pokus na ang mga aklat pambata sa isang pambansang gawad, na hindi natugunan ng itinigil na kategorya ng Pinakamahusay na Aklat Pambata sa National Book Award ng Manila Critics Circle. Matatandaan ang hinaing ng mga manunulat sa nasabing gawad na nagparatang sa “kulang sa orihinalidad” ang mga aklat pambata sa isang taon, bagamat napakarami namang aklat na nalathala at karapat-dapat makilala ang kahusayan. Dahil dito, kapansin-pansin ang motibasyon ng bagong gawad sa paglikha ng mga mabubuting aklat pambata na lihis sa pormula, kinasanayan, at komersiyal na mga uri. Nagkakaroon ng “prestige project” ang ilang tagapaglathala, ibig sabihin, naglalathala sila ng mga aklat na bagamat hindi gaanong bebenta o mapagkakakitaan, maipagmamalaki naman sa nilalaman, ilustrasyon, at produksiyon. Halimbawa nito ay ang limited edition at hardbound na tatlong antolohiya ng modernong alamat ni Segundo Matias, mga guhit nina Sergio Bumatay III, Ibarra Crisostomo, Jomike Tejido, at Arnel Mirasol (2011).


Paglikha ng mga Aklat na may Natatangi at Sensitibong Usapin

Marahas na paratang ang sabihing “wholesome” ang mga aklat pambatang inilalathala ng mga pangunahing palimbagan sa bansa. Sa panahong ito, nagsikap na inilathala ng Anvil Publishing at ang Lampara Books ang mga aklat pambata na tumatalakay sa mga sensitibong usapin na marapat talakayin sa mga batang mambabasa. Binalanse ng dalawang palimbagan ang kanilang produksyon. Hindi lamang sila nasanay sa paglikha ng mga bestseller o mga kumikitang mga aklat gaya ng serye ng Anvil ng Mga Kuwento ni Lola Basyang o serye ng Lampara Books na Modernong Alamat o Mga Kuwentong Nanay. Kapwa nangahas ang dalawang palimbagan na ipakilala sa mga bata ang mga realidad ng buhay, kahit ito man ay sabihing marahas sa mga mambabasa.

Inilathala ng Anvil ang Bituin and the Big Flood (2010) ni Ma. Ceres P. Doyo, tumatalakay sa kalamidad at sa paghahanda upang maiwasan ang kapahamakan dito; Ipinaglihi sa Labanos (2012) ni Luis Gatmaitan, tumalalakay sa agam-agam ng isang ampong bata; Paikot-ikot (2009), kuwento ni Irene Carolina Sarmiento tungkol sa autism; Heaven’s Butterfly nina Cathy at Pia B. Guballa (2009), pumapaksa sa pagtanggap sa kamatayan.

Dapat ding kilalanin ang ambag ng C&E Publishing, na kilalang tagapaglimbag ng mga textbook, sa paglalathala nila ng mga serye ng aklat pambata (2011) ng dalawang premyadong manunulat na sina Simplicio Bisa at Edgardo Maranan. Kapuri-puri ang husay sa pagkakasulat at ang taglay na panlipunang realismo ni Maranan sa mga aklat, gayundin ang tapang ng kanyang mga paksain gaya ng militarisasyon sa nayon, ang usaping agraryo, at ang kalagayan ng mga indigenous people ng bansa.

May ambag din ang Museo Pambata sa produksiyon ng natatanging seryeng Batang Bayani (2010). Halaw sa tunay na kabayanihan at kadakilaan ng mga bata ang mga kuwento—pagiging interpreter sa mga binging kamag-anak sa Hands That Bridge ni Perpi Tiongson; pagpapahalaga sa  epikong Hudhud ng mga Ifugao sa Song of Dreams ni Agay C. Llanera; at pagsisikap na matuto, makapagpinta, at makapagturo sa kapwa-bata sa A Reader’s Story ni Bong Oris at Pallete of Dreams ni Liwliwa Malabed.

Gayundin, bunga din ng mga patimpalak ang mga serye ng aklat ng Gig Seafarer Children’s Stories (2010) at ang Gawad Panitikang Pangkalusugan (2010). May sampung aklat ang nalathala sa una, sa taguyod ng Gig and the Amazing Sampaguita Foundation, Inc. (GASFI), na matapang na tinatalakay ang realidad ng mga bata at pamilyang may amang nandarayuhan (seaman) sa ibang bansa. Isang aklat sa serye, ang Why Can’t Uncle Martin Fix My Bike ni Czaria Vijulet Jusi, ay tumatalakay sa pagkakaroon ng mangingibig ng ina dahil sa paglisan ng ama upang maghanapbuhay, na isinalaysay sa punto-de-bista ng isang bata. Nilalayon ng mga aklat na magsilbing inspirasyon at karagdagang-babasahin upang matulungan ang mga pamilya ng isang OFW.

Itinaguyod naman ng Mu Sigma Phi Sorority ng UP College of Medicine ang serye ng mga aklat pambata na naglalayong wasakin ng mga mito o pamahiin kaugnay sa medisina at kalusugan. Umaayon sa temang “Tabo-tabi Po: Exploring Philippine Health Myths” ang mga napili at pinarangalang kuwento. Ilan sa mga mitong tinatalakay at tinatangkang bigyang-paliwanag ay ang pagkakaroon ng sipon kapag naulanan (The Spirit of the Rain ni John Anthony Tindoc), ang pagsubo ng nahulog na pagkain kahit nahulog na (Five Seconds Only ni Hannah Lyn Creencia), ang masamang trato sa mga batang may suliranin sa pag-iisip (Crooked ni Mary Gigi Constantino at Maki’s Colorful World ni Margaret P. Yarcia), at ang paniniwalang “cute” ang mga batang matataba (Story of Superboy ni Benjamin Mangubat). Nalathala ang mga aklat noong 2010 at ibinibigay ang mga libreng kopya nito sa mga piling paaralan at komunidad.


Pagbabago ng Pananaw sa Sekswalidad at Kasarian

Ngayong taon din nakatakda ang publikasyon ng Mga Ikaklit sa Aming Hardin (Publikasyong Twamkittens, 2012), kuwento ni Bernadette Neri at guhit ni CJ de Silva, unang gantimpala sa 2006 Palanca Award para sa kuwentong pambata. Magsisilbing panandang-bato ang aklat na ito dahil sa matapang at positibong pagtalakay ang naiibang anyo ng pamilya, ang pagkakaroon ng lesbian na magulang ng isang bata. Napapanahon ang ganitong mga kuwento na naglalayong hamunin ang nakamihasnang pananaw sa mga homosekswal at itampok sila hindi lamang sa sekswal na identidad kundi sa kakayahan na makabuo ng pamilya at makahubog ng isang mabuting indibidwal.

Kaugnay din nito ang Barako, Baraking (Southern Voices Printing Press, 2011), kuwento ni Cindy L. Dizon-Gealogo at guhit ni Archie Geotina. Tinalalakay ng aklat ang tungkulin ng isang ama habang nangibang-bansa ang ina upang magtrabaho. Sinikap ipakilala sa mga batang mambabasa ang bagong kalakaran sa mga gampaning pangkasarian na ang ina ang naghahanapbuhay at ang ama naman ang nagiging tagapamahala ng tahanan. Sa simula ng kuwento, inilarawan ang mga tipikal na gawain ng mga barakong lalaki sa isang komunidad—mga hindi maasahan sa gawaing-bahay at nakatambay sa labas upang magsugal, makipaghuntahan, at uminom. Binago ng kuwento ang kahulugan ng pagkalalaki na hindi kailangang sumunod sa mga panlipunang atas upang masabing sila’y isang barako.


Pagsasalin ng mga Aklat Pambata

Nabanggit ni Segundo Matias, tagapaglathala ng Lampara Books, na ikinatuwa niyang makita sa mga bookstore ang mga salin ng mga bestseller sa mga bansang kanyang napuntahan. Dahil dito, naisipan niya ang pagsasalin ng mga aklat pambata, partikular ang mga nobelang young adult (YA) upang mabigyan ng mapagpipilian ang mambabasa na magbasa sa orihinal na Ingles o sa salin sa Filipino. Una sa kanilang proyekto ang salin ng popular na Twilight (Takipsilim) ni Armine Rhea Mendoza, na kilalang Camilla sa kanyang mga romance novel (Precious Pages Corporation, 2012). Magaan ang pagkakasalin ng naturang nobela, akma sa kumbersasyonal na wika ng orihinal. Hindi purong Tagalog ang ginamit ng tagasalin, na isang kilalang manunulat ng mga romance novel. Ginamit niya ang wika ng romance novel na malaya sa code-switching o paghahalinhinan ng Ingles at Filipino. Susunod na proyekto ng pagsasaling ito ang iba pang nobelang YA ni Stephanie Meyer at ang popular ding mga nobela na Hunger Games, Catching Fire, at Mockingjay ni Suzanne Collins. Sa pamamagitan ng pagsasalin, higit na nailalapit ang mga akdang banyaga sa mas maraming mambabasa sa bansa. Nawa’y hindi lamang mga bestseller ang nailalahok sa tunguhing ito kundi mga klasikong akdang pambata sa daigdig.

Mabuting balita rin na may mga aklat pambata sa Pilipinas ang naisasalin sa mga banyagang wika sa Asya. Sinundan nito ang dating pagkakasalin ng mga piling aklat ng Lampara Books (paris ng A Spider Story, The Spectacular Tree, at Si Isem sa Bayang Bawal Tumawa) sa wikang Tamil, Bahasa, at Mandarin ng tagapaglimbag na Kumaresh Publications ng Singapore noong 2004.

Pinakamatagumpay sa larangan ng pagsasalin at paglalathala ng aklat sa ibang bansa ang premyado at isa sa nangungunang manunulat para sa bata na si Luis Gatmaitan. Sa taong 2009, naisalin sa wikang Bahasa ang aklat pambatang Dua Belas Pasang Sepatu (Sandosenang Sapatos) ni Luis Gatmaitan ng Metalexia Publishing (Jakarta). Naisalin naman noong 2010 sa wikang Thai at Ingles ang Dukdik, The Pesky Blood Cell (Si Duglit, Ang Dugong Makulit) ng Kanok Bannasan Publishing (Bangkok). Noong 2011 naman, dalawa pa niyang aklat ang naisalin at nalathala sa ibang bansa. Una ay May Mga Lihim Kami ni Ingkong sa wikang Nihonggo ng Hikumano Publishing House, Inc. (Tokyo). Pangalawa naman ang bersyong Thai na Sandosenang Sapatos ng Kanok Bannasan Publishing. Napipinto na ring maisalin sa Danish ng Melaangaard Publishing ang kababanggit na libro ni Gatmaitan.

Dagdag pa rito, naisalin din sa Swedish ng Trasten (Stockholm) noong Oktubre 2011 ang premyadong aklat na Naku, nakuu, nakuuu (Adarna 2008), kuwento ni Nanoy Rafael at guhit ni Sergio Bumatay III.

Pinatunayan ng pagkakasalin ng mga ito na maaaring makapaglakbay ang mga aklat batay sa taglay nitong unibersal na tema at mataas na kalidad ng pagkakasulat at pagkakaguhit. Nakatutuwang isipin na ang ating bansang namihasa sa pag-angkat ng mga banyagang aklat pambata ay paunti-unti nang naipakikilala ang sariling likha sa iba’t ibang panig ng daigdig.


Pag-usbong ng mga Bagong Uri

“Maraming produksiyon, iisa ang hulma.” Ito ang diwa ng puna ni Virgilio S. Almario sa mga aklat pambata, batay sa lekturang binasa niya sa Unang Pambansang Kumperensiya sa Panitikang Pambata noong 2007 na itinaguyod ng UP Dept. ng Filipino at Panitikan ng Pilipinas (DFPP) at ng NCCA. Sa kasalukuyan, sinisikap na ng mga palimbagan na lumikha ng mga aklat na hindi lamang picture book o illustrated storybook, na pinakakilala at tinatangkilik ng mga magulang, guro, at iba pang may kinalaman sa mga bata.

Patuloy pa rin ang paglalathala ng Adarna House ng mga board book para sa mga batang may edad 0-2. Maliit ang mga aklat na ito at may makapal at matigas na pahina, akma sa maliiit at mapantuklas na kamay ng mga bata. Tinatalakay nito ang mga konsepto ng kulay (Kulay!), bahagi ng katawan (Sampung Mga Daliri), pamilyar na bagay sa paligid (Bahay Kubo), at alpabeto (Ang Una Kong Alpabeto). Sinisikap punan ng mga board book na ito ang kakulangan ng bansa sa panitikan para sa mga sanggol at pre-school.

Dagdag pang ambag ng Adarna House ang kanilang produksiyon ng WiKAHON: Pahagdang Pagtuturo sa Filipino (2011). Nilalayon nitong paunlarin ang kakayahan ng mga mag-aaral sa kasanayan sa pagbasa, gramatika, at pag-unawa sa mga tekstong binasa. Sang-ayon sa kanilang website, naglalaman ang WiKAHON ng 80 seleksiyon ng maiikling kuwento at sanaysay at may lakip na pagsasanay sa talasalitaan at pag-unawa. May kasama rin itong sanggunian ng mga tamang sagot at gabay sa pagtuturo para sa mga guro. Mahalaga ang ganitong malikhaing pagtuturo ng wikang Filipino na nakabatay sa mainam na uri ng panitikan at umaayon sa isinagawang pananaliksik ng University of the Philippines-Adarna House Filipino Text Readability Indexing System. Dagdag pa sa website, “sinusukat ang readability ng babasahin sa pamamagitan ng isang software na bumibilang sa mga salita, pantig ng bawat salita, at mga pangungusap.”

Nangahas naman ang Anvil Publishing na maglathala ng mga aklat ng tulang pambata, gayong batid nilang mahirap ibenta. Mga unang nagwagi ng kategorya ng tulang pambata ng Palanca Award (unang gantimpala sa Ingles at Filipino noong 2009) ang aklat na The Google Song and Other Rhymes of Our Times (2012) ni Edgardo Maranan at May Tiyanak sa Loob ng Aking Bag (2012) ni Eugene Y. Evasco. May mga lakip na ilustrasyon ang bawat tula sa aklat upang mabigyan ng mambabasa ng idea kung ano ang tampok na imahen ng bawat tula. Sa aklat ni Maranan, naglakip siya ng anotasyon o maikling paliwanag sa nilalaman sa bawat teksto. May malikhaing gawain para sa mga batang nais sumulat at mga payo sa mga guro kung paano ituturo ng tula sa aklat ni Evasco.

Nangunguna din ang Anvil Publishing sa paglalathala ng travel books na pambata (Top Ten Travels in Tokyo, Top Ten Travels in Kuala Lumpur, Top Ten Travels in New Zealand, 2010 at Top Ten Pinoy Travels, 2011) sa panulat ni Scott Lee Chua. Nasa punto-de-bista ng bata ang mga tampok na sampung gawain sa bansa at lugar sa bansa na kanyang nalakbay. Naglathala rin ng Anvil ng mga antolohiya ng dulang pambata at dulang pangtinedyer nina Rene Villanueva at Christine S. Bellen. Dagdag pa rito ang bagong-labas na nobelang YA na Salingkit: A 1986 Diary (2012) ni Cyan Abad-Jugo.

Kapuri-puri rin ang pagkakalathala ng Ay Naku! kuwento ni Reni Roxas, guhit ni Sergio Bumatay III (Tahanan, 2011) at The Rain is Here, kuwento ni Lina Diaz-de Rivera, guhit ni Bernadette Solina-Wolf  (Vibal, 2011) na maituturing na tunay na picture book (imbes na illustrated storybook). Matimpi ang paraan ng pagkukuwento at gumagamit lamang ng limitadong bilang ng mga salita. Kapansin-pansin ang tungkuling pang-naratibo ng mga ilustrasyon na hindi lamang palamuti sa mga aklat.

Sa larangan ng pelikulang pambata, marapat banggitin ang pagsisikap ng Ambient Media and Thaumatrope Animation sa produksiyon ng RPG Metanoia (2010) ni Luis G. Suarez, ang unang matagumpay na full-length computer-animated feature sa bansa. Nagtatampok ito ng pamilyar na karanasan, kultura ng bata, at mga imaheng Pilipino para sa isang animation. Binigyan nito ng disenteng kuwento ng pantasya ang mga batang manonood, hindi iyong paulit-ulit at pormuladong pantasya na masusumpungan sa mga fanteserye sa telebisyon. Sa darating na Disyembre 2012, mapapanood ng mga bata at pamilya Pilipino ang bagong retelling at rendisyon ng Mga Kuwento ng Lola Basyang (Unitel at ABC 5) na nagtatampok sa kuwento ni Severino Reyes na “Si Pedrong Walang Takot” at “Mariang Alimango.”


Hamon sa Mambabasa

Walang duda, hindi nagkukulang sa inisyatiba ng mga manunulat, ilustrador, at tagapaglimbag tungo sa ikauunlad ng panitikang pambata sa Pilipinas. Karamihan sa mga produksiyon ay maituturing na sugal, kapangahasan, at pakikiisa sa pagpapayabong ng anyo at nilalaman ng mga aklat pambata. Hindi maituturing na trabahong mapagkakakitaan ang paglikha ng mga aklat pambata, sa pananaw ng mga manunulat, tagasalin, editor, at ilustrador. Ngunit naglaan sila ng maraming oras sa training at pag-aaral upang matamo ang mataas na antas ng sining at propesyonalismo. Binubuhay ng mga pangunahing palimbagan gaya ng Vibal, Anvil, Lampara, Tahanan, at Adarna ang anyo ng panitikang pambata sa pagsusulong ng mga bagong anyo, gayong may mga puna’t batikos sa kalakhan ng kanilang komersiyal na mga produkto. Anu’t anuman, napapanatili nilang maunlad ang produksiyon ng panitikang pambata sa hindi laging sumasandig sa mga de-kahon, pormula, at gasgas na mga paksain.

May mga inisyatiba rin mula sa mga indibidwal, mga organisasyon, at mga masigasig na tinig mula sa rehiyon upang punan ang mga nakaliligtaan ng mga komersiyal na tagapaglathala.

Sa lahat ng nabanggit, hinihiling ng panitikang pambata ang mas maraming mambabasa at mas masugid na tagapagtangkilik. Aanhin pa ang mga pagbabago, aanhin pa ang mga paghamon sa paksa at anyo kung hindi naman ito pahahalagahan ng mga bata at pamilyang Pilipino? Kung gayon, kailangan ng tulong ng mga magulang, guro, at ibang nagmamalasakit upang ipakilala sa mga batang mambabasa ang mga hiyas ng kasalukuyang panitikan para sa batang Filipino.