Ang Tagasálin Bílang Tuláy ng Karanasan at Kaisipan

Noong Pebrero 8-10, 2018, mapalad akóng nakalahok sa únang Saling Panitik: Palihang Bienvenido Lumbera ng UP Institute of Creative Writing (LIKHAAN) sa University Hotel, UP Diliman, Quezon City. Bílang isáng bágong manunulat sa Filipino at nagsisimulang guro ng malikháing pagsúlat at panitikan, mahalagang matutuhan ko ang pagsasálin sa personál at propesyonal na antas. Bagaman kakauntî pa lámang ang nalikom kong danas sa loob ng silíd-aralán, kapansin-pansin ang pagkawálay ng mga tinúturúan kong mag-aarál sa haráp ng mga pampanitikang teksto. Nása Ingles o Filipino man ang babasahín, ang madalás niláng bukambibig, “Ang lalim.” Úpang mapatatág ng (nais na maging) tagasálin ang pagtatangkang makalikhâ ng tuláy sa pagitan ng teksto at mámbabasá, maínam na masaálang-álang ang umiiral na alyenasyon ng nakararami sa wika─na marahil ay ikinadúlot ng mga panlipunan, politikál, pang-ekonomiya, at pangkalinangang kadahilanan.

Sa pagbubukás ng únang Saling Panitik, idiniin ni Dr. Bienvenido Lumbera, Pambansang Alagád ng Sining sa Panitikan, ang madamdámin at teknikal na aspekto ng pagsasálin sa lektura niyáng “Translation and Culture.” Dahil sa dinamikong lagay ng wika sa lipunan, ipinaliwanag niya ang pangangailangan ng mga panibágong sálin ng mga lumàng akda. Bukod sa pagiging maálam sa wika, itinampok niya ang halaga ng pagkakaroon ng malalim na pag-unáwa sa kultura at kamalayán ng mga magiging mámbabasá. Idinagdag niyáng hindî lámang pagtutumbas ng pangangahulugan ng orihinal na teksto patúngo sa katutubong wika ang tungkulin ng tagasálin, dapat ding malimitahan ang pagkakalayô ng magkakaibáng kaisipán at kalinangan sa proseso ng pagsasálin. Sa lekturang “My Practice of Translation: The Vanishing, Relocation, and Transfiguration,” tinalakay ni G. Marne Kilates ang kinauukulan niyáng espasyo bílang tagasálin ng katutubong panitikan patúngo sa Ingles. Nilinaw niyáng may bukód-tangìng paggámit ang Filipinas sa Ingles; inihalintulad niya itó sa sámot-sarìng pag-angkop ng nasábing wika sa ibá’t ibáng panig ng daigdig (hal. Britanya, Amerika, Awstralya, at ibá pa). Dito niya isinakonteksto ang tatlong dekada niyáng karanasan sa pagsasálin. Inilarawan niyáng ‘hindî perpektong sining’ ang pagsasálin dahil kaagad na may nawawalâ sa akto ng pag-alpas ng tagasálin sa orihinal na wika ng akda: ang dapat na tanggapin ng tagasálin bágo pa man siyá tumáhak sa napilì niyáng proyekto. Sa lekturang “Ang Pampanitikan sa Pagsasalin,” tinuunán ng pansin ni Dr. Michael Coroza ang ‘pagsasáling pampanitikan’ (lában sa ‘pragmatikong pagsasálin’) kung saan kinakailangang magkaroon ng kritikal na matá at kabihasnang makapagsulát ang tagasálin. ‘Matálik na pagbása’ ang naging sentro ng diskusyon niya sa pag-unáwa ng ‘simuláing wika’ ng orihinal na teksto at pagbigay kahulugan ng ‘tunguhing wika’ sa isinasáling gawâ; masinop na makahahábi ang tagasálin ng ‘kabilâng búhay’ ng isáng akda sa ganitong paraan. Matimbáng niya ring pinuna ang pagkasalimuot ng pagsasálin ng tulâ dahil sa pagkasiksík ng estruktura ng anyông itó. Tugma, súkat, himig, at tayutay ang ilan sa napakaraming elementong kailangang alalahanin sa pagsasálin ng tulâ.

Pagkatápos ng únang bahagi ng Saling Panitik, hinatì ang mga kalahok ayon sa mga sumusunod na wika: Bikol, Filipino, Iloko, at Pangasinense. Hábang nagkaroon ng kaniya-kaniyang lektura ang ibá’t ibáng pangkat─ang “Pagsasalin ng Tula/Prosa sa Bikol” ni G. Niles Jordan Breis, ang “Mga Suliranin sa Pagsasalin sa Iloco” ni G. Junley Lazaga, at ang “Idioma at Estilo sa Pagsasalin ng Zarzuelang Pangasinense,” ni Dr. Ma. Crisanta Flores─naging bahagi akó ng lektura pára sa Filipinong “Ang Kinomisyong Salin bilang Pagtatanghal” ni G. Vladimeir Gonzales. Malíban sa teorya ng ‘refraction/rewriting’ (ang pagsasálin ng esensya ng gawâ), naging dagdag na pagsúbok ang realidad ng ‘kinomisyong sálin’ sa paglatag ni G. Gonzales ng teorya ng ‘skopos’ (ang layunin ng sálin sa propesyonal na antas). Naatásan ang mga kalahok sa Filipinong magsálin ng isáng bahagi ng dulâng The Seven Deadly Sins of the Petty Bourgeoisie ni Bertolt Brecht nang may mga nakalakip na isá hanggáng tatlong kahingian sa loob ng isáng ‘kinomisyong sálin.’ Dalawang restriksiyon ang pumaloob sa isinagawâ kong pagsasálin ng pangatlong eksena sa dulâ ni Brecht na “Wrath,” ang paggámit sa Maynila bílang lunan sa halip na Los Angeles at paglalagay ng tugma at súkat. Nang pinamagatang “Poot,” sipì ng nagawâ kong sálin ang sumusunod:

 

ANNIE I:

Nakauusad kamí sa bukás at maunlad na lungsod ng Maynila;

Malugod ang pagkupkop sa áming mga ekstra sa siyudad na itó.

Ano ang aantala sa ámin úpang maging marangal at dakila

Kung matutuhan náming maiwasan ang malî, salà, at pagkalitó?

 

PAMILYA:

O áming Panginoon, lubos Ninyong gabayán ang mahal náming anák.

Wagás Ninyong ilantád ang landas na patúngo sa ginhawa at galák.

 

ANNIE I:

Kung higit mong dadamhin ang bagsik ng desisyon at iláp ng hustisya,

Dî mag-aalinlangang magpamalas ng lagim ang Buông Kaharian;

Kung magpápadalá ka, mulî kang ibabalik sa bigô mong pamilya,

Ganap na tatanggalin ang saysáy at dangal mo, at dî ka pagbibigyan.

 

Ang sumusunod naman ang katumbas na sipì ng naging batayang teskto sa Ingles:

 

ANNIE I:

We’re making progress. We have come to Los Angeles

And every door is open here to welcome extras.

We only need a bit of practice avoiding possible faux pas

And what can stop us going straight to the top then?

 

FAMILY:

O Lord, look down upon our daughter

Show her the way that leads the Good to Thy reward.

 

ANNIE I:

If you take offence at Injustice

Mister Big will show he’s offended;

If a curse or a blow can enrage you so

Your usefulness here is ended.

 

Bágo ko subúking maging kritiko ng sarili kong gawâ, gusto ko munang balikán ang lektura ni G. Kilates kung saan iniláhad niya ang pananaw ni Lawrence Venuti hinggil sa pagsasálin, “[T]he translator negotiates linguistic and cultural differences…by reducing them and supplying another set of differences.” Higit na mahabà ang kinalabasán ng mga taludtod sa Filipino dahil nakapaloob ang mga itó sa súkat na may dalawmpu’t isáng pantig at may sesurang 7/7/7. Marami ring nagbágo sa mga imahen, konsepto, at paglalarô ng salitâ─halimbawa, imbes na isinálin ko ang “Mister Big will show he’s offended” bílang “Ipakikíta ni Mamâng Malaki na nainsulto siyá,” naisip kong mas maitatawíd ng linyang “Dî mag-aalinlangang magpamalas ng lagim ang Buông Kaharian” ang diwà ng teksto sa mga mámbabasáng Filipino.

Sa hulíng bahagi ng palíhan, mulîng nagtipon ang mga kalahok; nagpresenta ang bawat pangkat ng mga naging resulta ng kaniya-kaniyang proyekto ng pagsasálin. Sa kabila ng ibá’t ibáng kinamihasnan, umáwit at nagtanghal ang mga kalahok nang taglay ang makukulay at buháy na himig ng apat na rehiyon sa pagtatapós ng únang Saling Panitik. Sa mga ganitong urì ng programa, káyang mapatibay at mapag-isá ang nag-uumápaw na pagkakaiba ng mga katutubong wika sa Filipinas: ang pagtanggap at pagyákap sa kaibahan at ang pag-igpaw dito sa pamamagitan ng pagpapatingkad sa sarì-sarìng kultura ng bansa. Sa muntîng danas na itó at mulâ na rin sa mapagpantasya kong haraya, tinatáhak ng isáng (nais na maging) tagasálin ang puwáng ng alyenasyon úpang magsilbing tuláy ng karanasan at kaisipan sa hangáring mapagtagpo ang daigdig ng liwanag at dilim.

 

Si Mia Jalandoni Sumulong ay ipinanganak sa Jaro, Iloilo at lumaki sa Antipolo, Rizal.

 

Sanggunian

Brecht, Bertolt. The Seven Deadly Sins of the Petty Bourgeoisie. PDF, RevSocialist, 1933.

Coroza, Michael M. “Ang Pampanitikan sa Pagsasalin.” 8 Feb. 2018, Pamantasang Ateneo de Manila. Reading.

Gonzales, Vladimeir B. “Ang Kinomisyong Salin bilang Pagtatanghal: Mga Tala at Paghihimay.” 8 Feb. 2018, Unibersidad ng Pilipinas. Reading.

Kilates, Marne. “My Practice of Translation: The Vanishing, Relocation, and Transfiguration.” 8 Feb. 2018, Reading.

LIKHAAN. “Saling Panitik: Palihang Bienvenido Lumbera Translators Seminar.” 8 Feb. 2018, UP Institute of Creative Writing. Quezon City. Lecture.

A Big Boost for Translation

by Jose Dalisay Jr.

THIS YEAR marks the 40th anniversary of the University of the Philippines Institute of Creative Writing, which was established by the UP Board of Regents in 1978 as the Creative Writing Center. I had just returned to UP as an English major after dropping out for ten years when I was taken in by the CWC in the early 1980s as its fellow for drama (I was better known then as a playwright and screenwriter in Filipino than as a fictionist in English).

For a young writer on the verge of his first book, there was nothing more exhilarating than sitting at the feet of the masters—Franz Arcellana, Alex Hufana, and Amel Bonifacio, among many others; Nick Joaquin and Ben Santos came by now and then for the writers’ workshops, and I grabbed the opportunity to have my books signed and to pick their brains, or merely to breathe the same air, thinking that I could imbibe a whiff of their magic.

Since then, the ICW (as it was renamed in 2002) has been at the forefront of developing Philippine literary culture. Its fellows, associates, and advisers number among the most well-regarded writers in the country, including four National Artists for Literature—Franz Arcellana, NVM Gonzalez, Virgilio Almario, and Bienvenido Lumbera. Most of the best writers from all over the country today—be it in Filipino, English, and the regional languages—have at one time or another passed through the doors of the ICW, through the UP National Writers Workshop that UP has held every summer since 1965, even before the CWC/ICW was born. I daresay that there’s no other program that UP has run for as long, without fail, for over half of its nearly 110 years of existence, and that has been as influential in the shaping of the Filipino creative mind.

I was privileged to lead the ICW as its director for three terms, and building on the work of my predecessors (who included, aside from the aforementioned stalwarts, Jimmy Abad, Roger Sikat, Virgilio Almario, Jing Hidalgo, and Vim Nadera, and after me Roland Tolentino), the UPICW expanded its reach over that period. We upgraded the writers’ workshop to cater to mid-career writers, opened a portal to Philippine literature at panitikan.com.ph, published the country’s premier literary journal Likhaan, gave out the Madrigal-Gonzalez Best First Book Award, conducted the Panayam lecture series, and chronicled the lives and thoughts of our best writers under the Akdang Buhay series. We celebrate the literary year every December with a big program at Writers’ Night.

That’s more than any university in the Philippines—indeed in Asia—has done for creative writing, establishing the UPICW as the regional leader in its field. And as if that wasn’t enough, we’ve undertaken even more new projects these past two years, supported by UP’s Emerging Interdisciplinary Research (EIDR) program.

For example, we’ve conducted Interdisciplinary Book Forums devoted to topics as diverse as tattooing, speculative fiction, and colonial medicine. We’ve also expanded our outreach beyond the mid-career workshop to include the Amelia Lapeña-Bonifacio Workshop for beginning writers, the Bienvenido Lumbera Translators’ Seminar, and the Gemino Abad Teaching Seminar. These last two seminars are aimed at teachers of literature and creative writing, meant to equip them with better skills and insights in handling their courses.

Last February 8-10, we held the first Saling-Panitik: Palihang Bienvenido Lumbera at the UP Hotel under the directorship of ICW Fellow Joey Baquiran. Fifty participants from Bicol, Pangasinan, the Ilocos region, and Metro Manila listened to lectures by respected translation practitioners Bienvenido Lumbera, Marne Kilates, and Mike Coroza.

In their addresses, Bien Lumbera emphasized that literature and its translation in several Philippine languages is at the heart of creating the nation; Marne Kilates extolled St. Jerome as the patron saint of translation; and Mike Coroza argued that a foreign text is dead until its translation comes along for a new audience.

The participants appreciated the hands-on approach of the seminar—facilitated by Pangasinense scholar Marot Flores, Bicol writer Niles Jordan Breis, Iloco expert Junley Lazaga, and Filipino dramaturg Vlad Gonzales—whereby they were assigned texts in their respective languages, English, and Filipino, which they then translated into several versions. For example, the Ilocano group rendered Edith Tiempo’s much-loved poem “Bonsai” into Iloco. The exercises aimed to improve the participants’ translation skills which they can employ in the K-12 literature subjects which they teach in senior high school.

We’re still a long way from developing the corps of literary translators that we’re going to need if we want Philippine literature (other than English) to break into the global stage. But seminars like this are a big step forward, at least in terms of drawing attention to the importance of translation not just in literature but in society and nation-building itself.

And we have the UPICW to thank for it, as well as everyone who’s contributed to keeping it up and running for 40 years.